April 29, 2009

దేవదాసు గురించి, కాశ్యప్ గురించీ...



కేవలం రెండు సినిమాలతో అనురాగ్ కాశ్యప్ అభిమానిగా మారిపోయాను. మొన్న "దేవ్.డి" నిన్న "గులాల్".
"దేవ్.డి" ఎందుకు నచ్చిందంటే చెప్పలేను, అని చెప్పలేను. ఎందుకంటే మొదలుపెట్టాకా చెప్పక తప్పదుగా. మొట్టమొదటి కారణం, ఎట్టకేలకు దేవదాసు జీవితానికి ఒక సుఖాంతం లభ్యమవడం.


దేవదాసు నాకు తొలిసారి పరిచయమయింది వెండితెర మీద కాదు, పుస్తకపు పేజీల్లో. పదవతరగతిలో ఈ శరత్‌బాబు నవలను చక్రపాణి అనువాదంలో చదివాను. ముగింపుకు చేరనంతవరకూ బానే నచ్చింది. విషాదభరితమైన ఆ ముగింపు మాత్రం నచ్చలేదు. ఇది ఆ వయసుకు సహజమే అనుకుంటా. చిన్నతనంలో మన చుట్టూ వున్న ప్రపంచం కూడా మనం అదుపులో వుంచుకోగలిగేంత చిన్నదే అయి ఉంటుంది. విధి అనేది ఒకటుంటుందని అది మనుషుల జీవితాల్తో అష్టాచెమ్మా ఆడుకోగలదనీ అప్పటికింకా తెలీదు. బహుశా అందుకే, విధివంచితులైన ఈ నవల్లోని పాత్రలు నా ఆదరాన్ని పొందలేకపోయాయి. ముఖ్యంగా దేవదాసు: వాణ్ణీ, వాడి పొగరునీ, నిర్ణయలేమినీ, అయోమయాన్నీ, సెల్ఫ్‌పిటీనీ, స్వీయవినాశధోరణినీ చాలా అసహ్యించుకున్నాను. అయితే ఈ విషయంలో నేనే కాదు, స్వయానా రచయిత కూడా పాపం అతన్ని అసహ్యించుకున్నాడనుకుంటా. అందుకే ముగింపులో ఇలాంటి వాక్యాలు రాయగలిగేడు:


"ఈ కథ చదివితే బహుశా మీకు కూడా నా మాదిరిగానే దుఃఖం కలగవచ్చు. అయినా దేవదాసు వంటి దౌర్భాగ్యులతో, నిగ్రహం లేని వారితో, పాపిష్టులతో యెప్పుడైనా మీకు పరిచయం కలిగితే, వాళ్ళ కోసం మీరు కొంచెం ప్రార్థించండి. కనీసం అతని వంటి చావు మాత్రం యెవ్వరికీ రాకూడదని కోరండి! మరణం వల్ల పెద్ద నష్టమేమీ లేదు. కాని, ఆ సమయంలో ప్రేమపూరితమైన కరస్పర్శ లలాటానికి సోకాలి; ఆఖరికి ఒకటైనా కరుణాపూరిత ముఖాన్ని చూస్తూ ఈ జీవితం అంతం కావాలి; చివరికి ఒక్కరి కంటి నుంచైనా కన్నీటి బిందువు రాలటం చూసి ప్రాణాలు వదలాలి. చాలు, ఇంతకంటే పెద్దకోరికలు అనవసరం!" — ["దేవదాసు"కు చక్రపాణి అనువాదం నుంచి]


కనీసం తమ పుట్టుకకు కారణమైన రచయితల ఆదరాభిమానాల్ని కూడా పొందలేని ఇలాంటి పాత్రలంటే నాకు జాలి, అసహ్యమూను. అలాగే ఆ రచయితలపై కోపం కూడా. ఎందుకు ఇలాంటి దురదృష్టవంతులైన జీవాల్ని పుట్టించాలి? పోనీ పుట్టించారు సరే, ఎందుకు వారికి ప్రేమాభిమానాల్ని నిరాకరించి అనాధల్ని చేసి అందరి ద్వేషానికీ బలిపెట్టాలి? — అనిపిస్తుంది. ఒక్క దేవదాసనే కాదు, ఇలాంటి పాత్రలు చాలా వున్నాయి. "అల్పజీవి"లో రావిశాస్త్రి చేతిలో పడి సుబ్బయ్య, "అసమర్థుని జీవయాత్ర"లో గోపీచంద్ చేతిలో పడి సీతారామారావూ ఇలాగే బాధపడ్డారు. అయితే దీనికి భిన్నంగా ఎలాంటి సద్గుణాలూ లేకపోయినా కేవలం రచయితలు చూపించిన అభిమానం వల్ల పాఠకుల అభిమానానికి నోచుకున్న పాత్రలూ వున్నాయి. తెన్నేటిసూరి "చెంఘిజ్ ఖాన్" నవల ద్వారా నరహంతకుడైన "చెంఘిజ్ ఖాన్", మార్కెజ్ "లవ్ ఇన్ ద టైమ్ ఆఫ్ కలరా" నవల ద్వారా నీతి బాహ్యుడైన ఫ్లొరెంటినో, ఫ్లాబర్ "సెంటిమెంటల్ ఎడ్యుకేషన్" నవల ద్వారా అసమర్థుడైన ఫ్రెడరిక్ ఇలానే నా అభిమానాన్ని పొందగలిగారు.


ఏమైతేనేం, శరత్‌బాబు తనపై మోపిన దురదృష్టకరమైన దుఃఖాంతమైన జీవితానికి తోడు అతని నిరాదరణను కూడా భరించిన దేవదాసు, పాఠకునిగా నా అభిమానాన్ని పొందలేకపోయాడు; కాస్త జాలినీ, బోలెడు అసహ్యాన్నీ మాత్రమే మూటగట్టుకోగలిగాడు. 1953 తెలుగు సినిమా చూసినప్పుడు కూడా ఆ పాత్రపై నాది అదే భావన. పైగా అందమైన సావిత్రి మొహంపై నాగేశ్వర్రావు జువ్వ పుచ్చుకుని కొట్టడం చూసి కోపం పెరిగింది కూడా. ("అందమైన" అన్నది ఎంత చచ్చు మూగ విశేషణమై చతికిలబడుతుందో కదా సావిత్రి పక్కన చేర్చేసరికి!)


ఆ తర్వాత సంజయ్‌లీలాభన్సాలీ ద్వారానే దేవదాసును మళ్ళీ కలుసుకోవడం. ఈ సినిమాలో అన్నీ ఉన్నాయి. ఐశ్వర్య, మాధురీ, షారుక్, భారీ సెట్లూ, మార్‌డాలాలు, డోలారేలు అన్నీ ఉన్నాయి, కానీ ఆత్మే లేదు. చివరకు భారీ నేపథ్య సంగీతంతో షారుక్ భారీ చావు చస్తూన్నప్పుడు కూడా, నా దృష్టంతా స్లోమోషన్‌లో పరిగెత్తుకుంటూ వస్తూన్న ఐశ్వర్యారాయ్ భారీ చీరచెంగు మీదే వుంది తప్ప, ఆ సన్నివేశం అనుభూతికి తేవాల్సిన విషాదం నాలో లేశమాత్రమూ కలగ లేదు. ఈ సినిమా నన్నేరకం గానూ కదిలించలేకపోయింది.


మళ్ళీ ఇప్పుడు అనురాగ్ కాశ్యప్ దేవదాసు కథ ఎత్తుకున్నాడు. అంతేకాదు, బిమల్‌‍రాయ్ నుండి భన్సాలీ దాకా చేద్దామంటే ఎవ్వరికీ చెయ్యి ఒప్పని పని చేశాడు. దేవదాసు జీవితాన్ని సుఖాంతం చేశాడు. అలాగని కాశ్యప్‌కి దేవదాసుపై గుడ్డి ప్రేమేం లేదు. ఛీత్కరించుకోవాల్సిన చోట ఛీత్కరించుకుంటూనే, అక్కున చేర్చుకోవాల్సిన తరుణంలో అక్కున చేర్చుకుంటాడు. అతను దేవదాసులో మార్పుతేవడానికి చంద్రముఖి, పార్వతుల్నే వాడుకున్నాడు; ముఖ్యంగా పార్వతిని. శరత్‌బాబు పాత పార్వతిలా ఈ కొత్త పార్వతికి దేవదాసు పడుతున్న తపనంతా తన కోసమే అన్న భ్రమలు లేవు. అతని ప్రేమంతా అహంపైనే అన్న నిజాన్ని గుర్తిస్తుందామె:


[In Devdas' room]
पार्वति: [zipping her purse] तुम मुझसॆ प्यार नही करतॆ, तुम किसीसॆ भी प्यार नही कर सकतॆ सिवाय खुद कॆ। तुम्हॆ ना... इस शीशे सॆ शादी कर लॆना चाहिये।
दॆवदास: Don't feed me that psychological crap, okay?
पार्वति: [coming near him] इतना नशा मत किया करॊ... कई चीजॆं इतनॆ अच्चॆ लगनॆ लगतॆ हैं कि बाकी सब बुरे लगनॆ लगतॆ हैं।


— పాత పార్వతిలో వేదనంతా ఈ విషయాన్ని గుర్తించలేకపోవడం వల్లనే. ఈ విషయాన్ని గుర్తించడంతోనే కొత్త పార్వతి కథ సుఖాంతమైపోతుంది. సినిమాలో ఇక ఆమె కనిపించదు. ఈ సినిమాలో నాకు నచ్చిన మరో విషయం చంద్రముఖి. పాత దర్శకుల పద్దతిలో దేవదాసుకీ అతని వినాశనానికీ మధ్య చంద్రముఖిని కేవలం ఓ in between పాత్రలా మిగిలిపోనీయకుండా, ఆమెకు ఓ వ్యక్తిత్వాన్ని ఆ వ్యక్తిత్వానికి ఓ అర్థవంతమైన గతాన్నీ ఇచ్చాడు అనురాగ్ కాశ్యప్. ప్రేమికుని ద్వారా వంచనకు గురై, చెయ్యని తప్పుకి కుటుంబం వెళ్ళగొడితే; ఆమె ప్రేమ పైనా, విలువలపైనా, మనుషులపైనా నమ్మకాన్ని కోల్పోయి వేశ్యగా స్థిరపడుతుంది. ఖాళీ సమయాల్లో కాలేజీకి వెళ్ళి డిగ్రీ చదువుతుంది. ఇంకా ఖాళీ దొరికితే రంగుకాగితాలతో ఎగరలేని పక్షుల్ని తయారు చేస్తూ వుంటుంది. ఇలాంటి సమయంలో ఆమెకు దేవదాసు తారసపడతాడు. శరీరమే తప్ప ప్రేమ ఇస్తానన్నా తీసుకోవడానికి ఎవరూ కనుచూపుమేరలో కనిపించని సమయంలో, ఆమెకు, సముద్రం అంత ప్రేమ దొరికినా ఇంకా కావాలని గునిసే దేవదాసు తారసపడతాడు. సహజంగానే ప్రేమ పుడుతుంది.


అనురాగ్‌కాశ్యప్ తన పాత్రల్ని ఎంత రోతపుట్టించే పరిసరాల్లోకి నెడతాడంటే, అక్కడ ప్రేమ లాంటి సున్నితమైన భావనలు చిత్రమైన సాంద్రతను సంతరించుకుంటాయి. ఇందులో దేవదాసు చంద్రముఖిల ప్రేమ నాకు నచ్చింది. భారతీయ సినిమాల్లో బహు అరుదుగా తారసిల్లే సహజ సుందరమైన సంభాషణలు ఇందులో కొన్ని ఉన్నాయి (అదృష్టవశాత్తూ కాశ్యప్ పాత్రలు మణిరత్నం పాత్రల్లా గూఢచారుల్లా పొదుపుగా మాట్లాడుకోవు. వాగే పాత్రలూ ఉంటాయి; మూగ పాత్రలూ ఉంటాయి.) :


[Mens toilet. Devdas pissing.]
चंदा: [coming near him] Stop feeling sorry for yourself. You can't love anyone. Just accept it.
दॆवदास: It's mens toilet. You mind getting out?
चंदा: जब सॆ मैनॆ accept किया है, ठीक हॊगई हूं।
दॆवदास: [Zipping] तू ठीक है?
चंदा: तुम केहतॆ हॊ मै ठीक नही हूं? You like to believe I am hiding lot of pain.
दॆवदास: You are not?
चंदा: अब नहीं।
दॆवदास: [Smiling] Lair!
[Scene changes. Both enter Chanda's flat. Chanda's face with a bright smile.]
चंदा: Okay!
दॆवदास: क्या okay?
चंदा: जॊ तुम कहॊ... तुम boss हॊ...
दॆवदास: इतना खुश क्यॊं हॊ रही हॊ?
चंदा: तॊ क्या करूं, बोलो?
दॆवदास: [Taking off his jacket] Whatever, just don't ... irritate me.
चंदा: [Hurt. Mumbles] Slut!
दॆवदास: कान हैं मेरे, सम्झी?
चंदा: Thank you.
दॆवदास: [Grabbing her by hand] तुम उसकी [पार्वती की] side क्यॊं लॆ रही हॊ?
चंदा: सही तॊ बॊलती है वॊ...
दॆवदास: क्या सही बॊलती?
चंदा: वॊ खुश है, she has moved on.
दॆवदास: I like that word, you know, "moved on". So easy!
चंदा: करतॆ हैं। मैनॆ किया है।
दॆवदास: Yeah.. to coke... that's your solution to everything... isn't it... aah?
[Wriggles out of his hands. Goes into another room. And before shutting the doors, says...]
चंदा: Good Night.


తెరపై చూస్తున్నప్పుడు "जॊ तुम कहॊ... तुम boss हॊ..." అనడంలో చంద్రముఖి ప్రేమంతా కనిపిస్తుంది. సినిమాలో పాటలు కూడా సన్నివేశాల మధ్య ఒద్దికగా ఇమిడిపోయి బాగున్నాయి. "నయన్ తర్‌సే", "ఎమోషనల్ అత్యాచార్" నచ్చాయి.


"గులాల్" నిన్ననే చూశాను. ఈ కథకు ఏదన్నా నవల ఆధారమా అన్న అనుమానం కలిగింది చూశాక. ఎందుకంటే ఏదన్నా పుస్తకపు దన్ను లేకుండా ఇలా కథనీ పాత్రల్నీ పౌరాణిక స్థాయికి తీసుకెళ్ళడం చాలా కష్టం. కొద్ది ఫ్రేముల్లో మాత్రమే చూపించినా ఆ పాత్రలకు స్పష్టమైన వ్యక్తిత్వాన్ని ఇవ్వగలడు అనురాగ్ కాశ్యప్. నాకు చాలా నచ్చింది. అయితే రాసే ఓపిక ఇప్పుడు లేదు కాబట్టి మళ్ళీ ఎప్పుడన్నా....


మొత్తానికి ఈ రెండు సినిమాలతో "it's time we move over mute Maniratnams and weird Vermas" అనిపించాడు అనురాగ్ కాశ్యప్.

2 comments:

  1. Ya anurag kasyap rocks:)...

    btw, apparently a few scenes in this movie were inspired from his own life:)....That's the reason for leaving a few characters/scenes unexplored/unexplained...

    ReplyDelete
  2. గులాల్ గురించి నా గోల
    http://parnashaala.blogspot.com/2009/03/blog-post_16.html

    ReplyDelete