February 26, 2011

శీర్షిక తప్పనిసరంటే: పుస్తకాలూ - పైకి చదవడం వల్ల ప్రయోజనాలూ :)

పుస్తకాల్ని పదుగురిలో పైకి చదవడం అనే కళ నాకు అబ్బలేదు. చిన్నతనంలో క్లాసుటీచర్లు రెండుమూడు మార్లు పాఠాలు పైకి చదివించిన గుర్తుంది. కానీ నాకు మందిలో మసలుకోవడమంటే వణుకు. అలాంటి సందర్భాల్లో నా నిజతత్త్వాన్ని ఎక్కువసేపు అంటిపెట్టుకు వుండలేను. అది నాకే మసకగా మారిపోతుంది. చుట్టూ జనాల అంతరంగాల్లో బహుశా నేను "ఎవర్నైవుంటానని" ఊహించుకుంటానో, ఆ పొగదెయ్యాల్లాంటి ప్రతిబింబాలు నన్ను చుట్టుముట్టి శాసించడం మొదలుపెడతాయి. ఒకేసారి అన్ని "నేను"ల గోల నన్ను తికమకపరుస్తుంది. నిభాయించుకోలేక అభాసుపాలవుతాను. నేను క్లాసు ముందు నిల్చొని పాఠం చదివిన కొన్ని సందర్భాలూ యిలాంటివే. దీనికి తోడు నా గొంతు ఒక అడ్డంకి. తక్కువగా మాట్లాడేవాళ్లకి సహజంగానే తమ గొంతు వినే అవకాశం తక్కువ. యిలా ఏదైనా పైకి చదవటం మొదలుపెట్టిన కాసేపటికే, నా ధ్యాస చదవబడే విషయాన్ని వదిలి, చదువుతున్న నా గొంతు వైపు మళ్ళుతుంది. స్వరస్థాయిలో హెచ్చుతగ్గులు, విషయాని కనుగుణంగా గొంతు మార్పు... ఇత్యాదిపై దృష్టిపోతుంది. దీంతో ఒకేసారి విషయం మీదా, వ్యక్తీకరణ మీదా శ్రద్ధ పెట్టగలిగేంతటి ఏకాగ్రత లేని నా మెదడుకు, పేజీ మీద వున్న విషయం అలుక్కుపోతుంది. నేను తడబడతాను.

మనకు చేతకానివి, క్రమేణా మనకు నచ్చనివిగా మారిపోతాయి. నచ్చకపోవడానికి సమృద్ధిగా కారణాలు కూడా వచ్చి చేరతాయి. నావరకూ బహిరంగ పుస్తకపఠనాలు వ్యర్థ ప్రహసనాల విభాగంలోకి మళ్ళిపోయాయి. రచనను ఒకరు చదవడం, పలువురు వినడం అనేది అసలు పుస్తకాల ఆస్వాదనకు మౌలికంగా తగని పద్ధతి అనీ, పుస్తక పఠనమనేది ఒంటరిగా వున్నపుడు మాత్రమే అర్థవంతంగా సాగే అభ్యాసమనీ భావన బలపడింది. ప్రేమ సంభాషణలు ఏకాంతాన్ని కోరతాయి. పుస్తకాలతో సంభాషణ కూడా అంతే అనుకున్నాను.

అయితే ఒంటరిగా వున్నపుడు మాత్రం అపుడపుడూ బిగ్గరగా బయటకి చదువుతూంటాను. దీనికి కారణం వుంది. కొన్నిసార్లు గొప్ప రచయితలేం చేస్తుంటారంటే, లేదా చేయగలుగుతుంటారంటే, భాష ద్వారా సాధించగలిగే అభివ్యక్తి అవధుల్ని దాటేసి, దాని కందని భావసంచయాన్ని కూడా స్ఫురింపజేయగలుగుతారు. చూట్టానికి అచ్చులు హల్లులతో కూడిన పదాలూ, వ్యాకరణానుగుణమైన వాక్యాలూ ఏదో విషయాన్ని వ్యక్తీకరిస్తూనే వుంటాయి. కానీ దాన్ని మించిన భావమేదో ఆ వాక్యాల మధ్య శూన్యంలో పొదగబడి వుంటుంది. ఇది అందరు రచయితలూ అన్ని మార్లూ సాధించలేరు. కొందరే, అదీ వాళ్ల సామర్థ్యపు అత్యున్నతిని అందుకోగలిగినపుడు మాత్రమే చేయగలుగుతారు. చదువుతూ చదువుతూ వుండగా, హఠాత్తుగా ఈ ఇంద్రజాలం మనల్ని చకితుల్ని చేస్తుంది. వళ్ళు జల్లుమంటుంది. కానీ కారణం కానరాదు. వ్యక్తీకరణకు మూలమైన భాష అంతా అక్కడే వుంటుంది, మనకు అందిన భావప్రగాఢత మాత్రం ఎక్కడ దాగుందో ఎంత తరచినా తోచదు. అబ్బురపడతాం. ఈ కనికట్టు రహస్యం కనుక్కోబుద్దవుతుంది. ఇంద్రజాలికుడు తన తిరగేసిన టోపీ లోంచి పావురాల్ని వదిలేసాడు, అవి తపతపా రెక్కల చప్పుడుతో ఈకలు విదిల్చుకుంటూ గగనాభిముఖంగా ఎగిరిపోయాయి, మనసు విహ్వలమై చప్పట్లు కొట్టేసింది, ప్రదర్శన ముగిసింది. అంతా వెళిపోయాకా, అక్కడ బోర్లా మిగిలిన టోపీలోకి మనం ఎంత తొంగిచూస్తే మాత్రం, రహస్యమేం బోధపడుతుంది? నేను ఒంటరిగా వున్నపుడు బయటికి చదివే సందర్భాలు ఇలా ఖాళీ టోపీని తిరగమరగేసే తంతు లాంటివే. నన్ను జల్లుమనేట్టు చేసిన ఆ భావం, దృగ్గోచరమయ్యే పుస్తక పాఠంలో ఎక్కడుందా అని పదే పదే సదరు వాక్యాల్ని పైకి చదువుతాను. మొదటిసారి పొందిన ఆనందాన్ని పదే పదే పునరానుభూతం చేసుకోవాలన్న ఆశ కూడా అందులో వుంటుంది. (ప్రతీ పఠనానికీ కాస్త కాస్త తరుగుబాటుతో ఈ ఆనందం అనుభూతమవుతుంది కూడా.) అయితే ఎంత చదివినా అవే పదాలూ అవే వాక్యాలూ పదే పదే వినపడి పాతబడిపోతాయే గానీ, కనికట్టు వెనక గుట్టు మాత్రం అంతుపట్టదు. పాఠకులుగానే మిగిలిపోయే పాఠకులకు ఎప్పటికీ అంతుపట్టదు. ఎపుడో మనమూ రాయడం మొదలుపెట్టినపుడే, ప్రేరణ అనే నీలపు మంచు పూల తుఫాన్లో మనల్ని మనం కోల్పోయినపుడే ఆ గుట్టు తెలుస్తుంది. అహ! అప్పుడు కూడా, తెలియడమనేది వుండదు. అనుభవానికొస్తుంది, అంతే. ఈ ఇంద్రజాల రహస్యం స్వయానా ఇంద్రజాలికులకే తెలియదు. చేసి చూపించగలరంతే. ఎలాగంటే చెప్పలేరు. సారస్వతం మనకు అందించే ఆనందపు మూలాల్ని ఎన్ని కాగ్నిటివ్ సైన్సులొచ్చినా శాస్త్రీయంగా అర్థం చేసుకోలేం.

ఇపుడు అసలు విషయానికొస్తున్నాను. ఈ మధ్య నా ఒంటరి పఠనాల్లోకి ఇంకొకర్ని ఆహ్వానించాను. మా ఆవిడకు పుస్తకాల్ని చదివి వినిపించడం మొదలుపెట్టాను. అందులోని ఆనందాన్ని గ్రహించడం మొదలుపెట్టాను. ఎందుకు చదివి వినిపించడం, ఆవిడ చదువుకోలేదా - అంటే... చదువుకోగలదు, నాకూ చదివివినిపించగలదు, వినిపిస్తుంది కూడా. మరెందుకు? కొన్నిసార్లు ఆత్మీయుల సమక్షంలో అయినా సరే అదేపనిగా గడపాలంటే ఏదో ఒక సాకు కావాలి. ఇది మాకు దొరికింది. చాలా బాగుంటోంది. నేను "వేయి పడగలు" లాంటి చాలా అన్‌-రొమాంటిక్ రచనలే చదివి వినిపిస్తున్నా, చాలా బాగుంటోంది. ఈ బాగుండడంలో రొమాంటిక్, పొయెటిక్ కోణాల్ని పక్కన పెడితే, వేరేవాళ్ల దగ్గర యిలా ఏ సెల్ఫ్‌కాన్షస్‌నెస్సూ లేకుండా చదవగలగడం నాకు కొత్త. మరొకరి సమక్షంలో కూడా మన ఏకాంతాన్ని మనం ఆనందించగలిగేంతటి చనువు కొందరితో ఎన్నేళ్ల సాంగత్యంలోనూ ఏర్పడదు, మరి కొందరితో ఇట్టే ఏర్పడిపోతుంది. అది నాకు ఈ పఠనాల్లో కొత్త మజా తెస్తోంది. అంతేకాదు, నేను ఆనందిస్తూ తననీ ఆనందింపజేస్తూ చదవాలి గనుక, రచనల్ని మరింత లోతుగా చదవగలుగుతున్నాను.

మనుషుల మధ్య లౌక్యం పునాదిగా ఏర్పడే సుహృద్భావ వాతావరణం నా మనసుకి వాంతి తెప్పిస్తుంది. అందులో నేనెపుడూ భాగం కాలేకపోవడం ముఖ్య కారణం. అలాంటి సందర్భాల్లో స్పాయిల్ స్పోర్ట్ పదవి వద్దన్నా నన్ను వరిస్తుంది. ఈ "ఆటలో కాకరకాయ" పదవి నలంకరించి నిర్వహించడం నాకెంతగా అలవాటైపోయిందంటే, ఎపుడన్నా స్వచ్ఛమైన సుహృద్భావ వీచికలు నా వైపు వీచినా, నేను ముక్కు మూసుకుని మూల కూర్చుని అనుమానంగా చూస్తుంటాను. మనిషి అలాంటి కరుడుగట్టిన గుల్లలోకి ముడుచుకుపోయి వుండటం ఎక్కువ కాలం కొనసాగిందా, ఇక తనంతట తాను బయటకి రావడం చాలా కష్టం. లోపలే మగ్గిపోవడం మనసు ఆరోగ్యానికి మంచిది కాదాయె. ఏదీ బయటకు వెళ్లక, ఏదీ లోపలకు రాకపోతే నిలవ మనసు కుళ్లిపోతుంది. విషవాయులు నలువైపులా వెదజల్లి అటువైపుగా వచ్చిన అమాయకుల్నీ దహించడం మొదలుపెడుతుంది. అలాగని మనల్ని ఈ దుర్దశ నుండి బయటకి లాగి స్నేహశీలిగా మలచడానికి ఎక్కువమంది అవసరమూ లేదు. సత్యం పునాదిగా ఒక్క స్నేహమే అయినా చాలు. నీషే అంటాడు షోపనార్ గురించి: "He was an out and out solitary; there was not one really congenial friend to comfort him -- and between one and none there gapes, as always between something and nothing, an infinity." బయటకు లాగబడ్డాకా కూడా మనం స్నేహంగా మసలుకోగలిగేది ఆ ఒక్క వ్యక్తితోనే కావచ్చు. కానీ నీషే అన్నట్టు ఒక్క స్నేహితుడుండటానికీ, ఎవరూ లేకపోవడానికీ మధ్య అనంతమైన అంతరం నోరుతెరిచి వుంటుంది. ప్రపంచమంతా పరుషత్వంతో పొడిచినా, ఒక్క స్నేహపు ఊరట చెంతనుంటే చాలు, బాధ వుండదు. ఈ చిన్ని స్నేహ వృత్తంలో ఒక ప్రపంచాన్నే ప్రస్థాపించుకోవచ్చు. అక్కడ నువ్వు నీలా మసలు కోవచ్చు. ఇంతకీ నేనీ పేరా ఎందుకు రాస్తున్నాను? ఏమీ లేదు. నేను నాలా వున్నపుడు చాలా ధీమాగా వుండగలను. చాలా ధీమాగా పుస్తకాల్ని పైకి చదవగలను. వాటిల్లో కథనాన్నే కాదు, మధ్యలో వున్న సంభాషణల్ని కూడా ఆయా పాత్రల గొంతులు అనుకరిస్తూ చదివేయగలను. అలాగని నాకిపుడే తెలిసింది. వచనాన్ని ఏకాంతంలో ఎవరికి వారే చదుకోవాలి తప్ప పైకి చదవకూడదంటాడు హెన్రీ గ్రీన్:

Prose is not be read aloud but to oneself alone at night, and it is not quick as poetry but rather a gathering web of insinuations… Prose should be a long intimacy between strangers with no direct appeal to what both may have known. It should slowly appeal to feelings unexpressed, it should in the end draw tears out of the stone…

కానీ మరొకరి సమక్షంలో కూడా, మనతో మనం నిశ్శంకగా మసలుకోగలిగే ఏకాంతాన్ని అందుకోగలిగినపుడు, వచనాన్ని బయటకి చదివినా ప్రభావం పోదంటాను. మేమిద్దరం ప్రస్తుతం చదువుతున్నవి: తనకు నేను "వేయి పడగలు", తను నాకు "మ్యూజింగ్స్". "వేయిపడగలు" ఇద్దరూ చదవలేదు. నేను ఇదివరకోసారి మొదలుపెట్టాను గానీ, బయటి ఒత్తిళ్ల వల్ల మధ్యలో పక్కనపెట్టేసాను. "మ్యూజింగ్స్" ఇదివరకూ చదివాను, మళ్ళీ చదవాలని చాన్నాళ్ళనుంచీ అనుకుంటున్నాను. రెండూ పెద్ద రచనలు కాబట్టి దీర్ఘకాలం సాగే పఠనాలు. అందుకని మొనాటనీ రాకుండా మధ్య మధ్యలో కథలూ కవితలూ కూడా ఇరికిస్తున్నాం. ఈ పఠనాల్లో నేను రచనల వైనాల్ని మరింత తీక్ష్ణంగా గమనించగలుగుతున్నాను. ఏ రచయితకా రచయితకు ప్రత్యేకమైన సాధనాల్ని గుర్తించగలుగుతున్నాను. వచనపు లయని మరింత ఆస్వాదించగలుగుతున్నాను.

"
వేయి పడగలు" యిప్పటిదాకా చదివినంతవరకూ చూస్తే నాకు యిలాంటిదే మరో నవల గుర్తుకు వస్తోంది. అది స్పానిష్ రచయిత గాబ్రియెల్ గార్సియా మార్కెజ్ రాసిన "ఒన్ హండ్రెడ్ యియర్స్ ఆఫ్ సొలిట్యూడ్". "వేయి పడగ"ల్లోనూ ఒక ఇతిహాసపు భారీతనం వుంది. బోలెడంత మేజిక్ రియలిజం కూడా వుంది. సుబ్బన్న పేట గ్రామ నిర్మాణంలో "గోవు - వేయి పడగల పాము" వృత్తాంతమూ, రామేశ్వరశాస్త్రి బ్రాహ్మణుడై వుండీ అన్ని కులాల స్త్రీలనీ పెళ్లాడి గ్రామం చేత అంగీకారం పొందబడటమూ, పసిరిక పాత్ర చిత్రీకరణా, ఇంకా అనేక వర్ణనల్లో అది స్పష్టంగా కన్పిస్తుంది. అంతేకాదు, విశ్వనాథ దీన్ని మార్కెజ్ కన్నా ప్రభావవంతంగా ఉపయోగించుకుంటాడు. ఎందుకంటే ఆయన మార్కెజ్ లాగా మేజిక్ రియలిజం పేరిట కల్పనాశక్తి చేత గాల్లో అర్థరహితమైన దొమ్మరాటలు ఆడించడు. వేయిపడగల్లో ఎన్ని మానవాతీతమైన విచిత్రాలు జరిగినా నేపథ్యంలో వాటికి రచయిత ఉద్దేశించిన పరమార్థమేదో తచ్చాడుతుంది. నవల యావత్తూ ఆశువుగా చెప్పబడింది కావడం మరో పైచేయి.

విశ్వనాథ ఉపమానాలు ఒక క్రమ పద్ధతిని అనుసరించి సాగుతాయి. ఉపమాన ఉపమేయాలకు తెచ్చే పోలికలు, కథలో ఆయా సన్నివేశాలతో సన్నిహిత సంబంధాన్ని కలిగివుంటాయి. ఉదాహరణకు శివాలయంలో జరిగే ఒక సన్నివేశంలో, శుక్లాష్టమి వెన్నెలకు తెచ్చిన ఉపమానాలన్నీ శివుని సంబంధించినవే:
శుక్లాష్టమి వెన్నెల శివజటాటవీ నటన్మందాకినీ నవస్మేర వీచీ రామణీయకము వోలె, అంబికా ప్రసన్నాపాంగరేఖా ప్రసారము వోలె, విఘ్ననాయకుని ఏకదంత సితచ్ఛటా స్వచ్ఛతంబోలె శైవమహాత్మ్యమై విరిసెను.

మరో పాత్ర దేవదాసిని వర్ణించేటపుడు, ఉపమానాలన్నీ విష్టువుకు సంబంధించినవే వుంటాయి చూడండి:
దాని తెల్లని పలువరుస సుదర్శనాయుధపు టంచులవలె పదునుపెట్టి నట్లుండెను. దాని చెవులు శ్రీకారములై పాంచజన్యము లట్లుండెను. దాని కన్నులు కమలములు. దాని నాసిక కౌమోదకి. దాని భ్రూయుగము శార్ఙము ద్విథా విభక్తమైనట్లుండెను. దాని మూర్తి వికుంఠమై మనోజ్ఞమయ్యెను. [కౌమోదకి = విష్ణువు గద; శార్ఙము = విష్ణువు విల్లు]

చలం "మ్యూజింగ్స్"లో ఇదివరకూ ప్రపంచం మీద కోపాన్నే ఎక్కువ చూసాను. ఇపుడు నిష్పలమైన బక్క కోపం చివరకు ఎకసెక్కపు హాస్యంలోకి పరిణితి చెందిన వైనాన్నీ గమనించి ఆస్వాదించగలుగుతున్నాను.
చాలామంది సముద్రం వొడ్డుకి ఎందుకు వొస్తారంటే, మార్పు కోసం. ఆఫీసు నించీ, వంటిళ్ల నించీ, నలుగురూ వస్తే యెవరన్నా తెలిసినవారిని కలుసుకోవచ్చుననీ, చల్లగాలిలో విశ్రాంతిగా కబుర్లు చెప్పుకోవచ్చుననీ బైబిల్ని యింగ్లీషు కోసం చదివే వాళ్ల లాగు.
-- -- --
సౌందర్యం శృంగారం ఏమి వ్రాసినా, బూతూ, వ్యభిచారంగా పరిణమిస్తున్నాయి యీ క్షుద్ర విమర్శకులకి. ... పవిత్రంగా ఆధ్యాత్మికంగా, పరిణయంగా, అగ్నిసాక్షిగా, స్త్రీతో ఏం సంబంధం పెట్టుకుంటావు? విమర్శకుడా! చేతులూ, పెదిమలూ, తొడలూ పనిచెయ్యకుండా, ఎట్లా మోహిస్తావు, ప్రేమిస్తావు స్త్రీని. అదేదో ఆ రహస్యం కొంచెం చెబుదూ? నీరసంగా, ఏడుస్తో, తిడుతూ కళ్లు మూసుకుని, పాపకార్యం సాగిస్తున్నావా, మహామునీ! అనుభవించి పోతున్నారనా, ఆగ్రహం!

"
మ్యూజింగ్స్"లోని కవిత్వాన్ని కూడా ఇపుడు మరింత సాంద్రంగా అందుకోగలుగుతున్నాను:
ఈ పక్షి పాట యెట్లా వూపుతోందో ఈ పరిసరాల్ని! ఈ కుర్చీలు కూడా ఆ పాటకి ప్రకంపిస్తున్నాయి. ఏనాడో, ఏ బర్మా అరణ్యాల్లోనో, టేకు మానులై వున్న రోజుల్లో తమ శాఖల మీద కూచుని పాటలతో రంజింపజేసిన పక్షుల రుతాలు జ్ఞాపకం రావడం లేదు కదా యీ కుర్చీలకి?
-- -- --
ఆ గడ్డి మధ్య ఒక్కటే యెర్రని పువ్వు గాలిలో ఊగుతూ అలసిన నా దృష్టిని ఆపి పలకరించింది. అప్పుడే క్రొత్తగా భూమిని బద్దలు చేసుకుని, ముఖాన్నెత్తి, ఎండనీ, చెట్లనీ, చూసి పకపక నవ్వుతో తను కూడా బతుకులోకి దూకాననే సంతోషంతో గంతులు వేసి ఆడుతోంది. ఈ బిడ్డను చూసి చుట్టూ వున్న ముసలమ్మ చెట్లు బోసి చిగుళ్లు బైట పెట్టి ఆనందిస్తున్నాయి.

ఇలాంటి అంశాలన్నీ నేను ఒంటిగా చదివినా గమనించేవాణ్ణేమో. కానీ అవిభాజ్యమనిపించే మరో ఆత్మతో కలిసి చదవుతున్నపుడు వట్టి గమనింపుతో ఆగిపోం, ఆ అంశాల్ని వారితో కలిసి సెలబ్రేట్ చేసుకోబుద్ధవుతుంది. అది పఠనానందం పక్కన శతసహస్రగుణకాన్ని తెచ్చి పెడుతుంది. కాబట్టి జై బోలో జంట పఠనాలకీ!! :)
. . .

February 22, 2011

బెట్, బంగారూ!

ముంగుర్లు సర్దుకుంటూ, కూనిరాగం తీస్తూ
ప్రస్తుతంలో లేక పరాగ్గా నువ్వు నడిచిపోతున్నపుడు
దారిలోని ఉదాసీన పరిసరాలేమైనా దయతలచి —
అలవాటుగా రంగులు మారుతున్న ట్రాఫిక్ స్తంభం నుండి
మంచు బరువుకు కుంగిన కొమ్మ దాకా ఏదైనా సరే —
నా మనోనేత్రానికి కాసేపు తమ దృష్టిపథాన్ని అరువివ్వగలిగితే,
ఒకసారి నీ ఆదమరపు అందానికి జాగృతం అయినాకా అవి
ఇక నువ్వెప్పుడటు వెళ్లినా చైతన్యాన్ని విప్పార్చుకుంటాయి
.