December 6, 2013

శిలువ మోసిన రచయిత


“నేను సాహిత్యం తప్ప మరేమీ కాను.”
“సాహిత్యం ద్వారానే జీవితాన్ని పట్టుకుని వేలాడుతున్నాను. దాన్ని కోల్పోతే అంతా కోల్పోయినట్టే.”
“రచన చావు కన్నా గాఢమైన నిద్రలాంటిది. శవాల్ని వాటి సమాధుల్లోంచి లాగనట్టే, రాత్రుళ్లు నన్నూ నా డెస్కు నుంచి లాగలేరు.”
“నేను సాహిత్యానికి కనపడని గొలుసుల ద్వారా కట్టివేయబడ్డాను, ఎవరన్నా దగ్గరకొస్తే నా గొలుసులు ముట్టుకుంటున్నారేమో అని అరుస్తాను.”
“నాకు తగ్గ జీవన శైలి ఏమిటంటే, నేను ఒక విశాలమైన సెల్లార్‌లో ఒక మారుమూల గదిలో దీపం ముందు నా రాతసామాగ్రి పెట్టుకుని కూర్చుంటాను. భోజనం తెచ్చేవాళ్లు కూడా నా దగ్గరకు రారు, నా గదికి చాలా దూరంగా సెల్లార్ అవతల ఎక్కడో ఉన్న గుమ్మం దగ్గర పెడతారు. ఈ సెల్లార్ గదుల గూండా ఆ భోజనం దాకా నడిచి వెళ్లటమే నా ఏకైక వ్యాయామం. తర్వాత మళ్ళీ రాతబల్ల దగ్గరకు వెళిపోతాను, తాపీగా తింటాను, మళ్లా రాయటం మొదలుపెడతాను. ఎలా రాస్తాననుకున్నావ్! ఎంతెంతటి లోతుల్లోంచి తవ్వి తీస్తాననుకున్నావ్! అదీ శ్రమ లేకుండా! ఎందుకంటే తీక్షణమైన ఏకాగ్రత శ్రమ తెలియనీయదు.”

* * *

ఏమిటీ గొంతు? ఈ మనిషి సాహిత్యానికి ఇంతగా ఎందుకు బంధీ అయిపోయాడు? సాహిత్యానికీ జీవితానికీ ఇంత గట్టి లంకె ఎలా వేసుకున్నాడు? ఇలాంటివాడు సృష్టించిన సాహిత్యం ఎలాంటిది?

ఎవరైనా సాహిత్యం పట్ల ఇంత అంకితభావం ప్రదర్శించారంటే, బహుశా వాళ్ళు తమ రచనల ద్వారా ఏదో బృహత్తరమైన మంచికో మార్పుకో పాటుపడుతూండి ఉంటారనీ, వారి ఆదర్శం అంత బృహత్తరమైంది కాబట్టే జీవితం మొత్తాన్ని సాహిత్యానికి అంకితం చేయగలిగేంత ధైర్యం చేయగలిగారనీ అనుకునేవాళ్ళందరూ… కళ స్వరూపతత్త్వాలు ఎరుగనివాళ్ళే. కాఫ్కాలో మరీ అంత బడాయి లేదు. అతను సాహిత్యానికి పరమార్థం దాని వెలుపల వెతుక్కోలేదు. సాహిత్యానికి అతను అన్వయించుకున్న పరమార్థం – ఆత్మాతిశయ కళాకారుల దృక్కోణం నుంచి చూస్తే – చాలా బడుగుది. ఒక ఉత్తరంలో ఇలా రాశాడు: “చేరవేయలేనిదాన్ని చేరవేయాలని ప్రయత్నిస్తాను, వివరించలేనిదాన్ని వివరించాలనుకుంటాను, నా మజ్జాగతమైనదీ నేను మాత్రమే అనుభూతించగలిగేదీ ఏమిటో అది చెప్పాలనుకుంటాను.”

అతను కలాన్ని పట్టుకుని తనకు తెలియని వలయాల్లోకి వెళ్ళలేదు. తన లోపలి వలయాల్లోనే తిరిగాడు. కానీ ఆ కలం తాకిడికి అతని లోపలి వలయాల్లో పుట్టిన ప్రకంపనాలతో పాటూ ఆధునిక మానవుని మౌలిక స్వభావమేదో అనుకంపించింది. అందుకే అతని సాహిత్యం ఇరవయ్యో శతాబ్దపు సందిగ్ధ మానవుని మనఃచైతన్యానికి ప్రాతినిధ్యం వహించగలిగింది. “డాంటే, షేక్‌స్పియర్‌, గెథెలకూ వారి వారి కాలాలకూ ఎలాంటి సంబంధం ఉందో, కాఫ్కాకూ మన కాలానికీ అలాంటి సంబంధమే ఉంది” అంటాడు కవి డబ్ల్యూహెచ్ ఆడెన్. కాఫ్కా రచనలకు ఈ గుణం ఎలా అబ్బిందో తెలుసుకోవాలంటే అతని జీవితం గురించి క్లుప్తంగానైనా తెలుసుకోవాలి.

జన్మ


నలభై యేళ్లకే జీవితం చాలించిన కాఫ్కా 1883 జూలై 3 న జర్మనీలో యూదుల కుటుంబంలో పుట్టాడు. తండ్రి హెర్మన్ ఒక ఫాన్సీ కొట్టు నడిపేవాడు. వ్యక్తిగా కాఫ్కా ఎదుగుదలపై హెర్మన్ చాలా ప్రతికూల ప్రభావాన్ని చూపించాడు. కాఫ్కా తన తండ్రి నుంచి ప్రేమనూ, తన వ్యక్తిత్వానికి ఒప్పుదలనూ జీవితాంతం ఆశిస్తూనే ఉన్నాడు. చిన్నప్పుడు తండ్రితో పాటూ స్విమ్మింగ్‌పూల్‌కు వెళ్ళిన సందర్భాన్ని పెద్దయ్యాకా ఇలా గుర్తు చేసుకున్నాడు: “మనమిద్దరం ఒకే స్నానాల పాకలో దుస్తులు విడిచే వాళ్ళం. ఒకపక్క నేనేమో బక్కగా, నీరసంగా, తేలికగా ఉండేవాణ్ణి. ఇంకో పక్క నువ్వు, బలంగా, పొడవుగా, విశాలంగా ఉండేవాడివి. ఆ చిన్ని పాకలో కూడా నాకు నేను ఓ పేలవమైన నమూనాలా అనిపించేవాణ్ణి, నీ ఒక్కడి దృష్టిలోనే కాదు, మొత్తం ప్రపంచం దృష్టిలో, ఎందుకంటే నువ్వే నాకన్నింటికీ కొలమానం.”

తండ్రి హెర్మన్ స్వయంకృషితో నిరుపేద స్థితి నుంచి పైకి ఎదిగాడు. చూట్టానికి ధృఢంగా కఠినంగా కనపడేవాడు, సంపాదనే ప్రధానమనే మధ్యతరగతి మనస్తత్వం, ఒకవేళ లోపలెక్కడన్నా అనురాగం ఉన్నా దాన్ని వ్యక్తం చేయటం నామోషీగా భావించే మనిషి. ఆయన కాఫ్కా నుంచి తన లాంటి బలమైన వ్యక్తిత్వాన్నే ఆశించాడు. కానీ కాఫ్కా పూర్తిగా భిన్న ధృవం. సున్నితస్తుడు, సిగ్గరి, అర్భకుడు, ఆధారపడే మనస్తత్వం కలవాడు. తండ్రి ఈ గుణాల్ని ఎత్తి చూపించి కాఫ్కాని సందు దొరికినప్పుడల్లా కించపరిచే వాడు.

తల్లి జూలీకి కొడుకుపై చాలా ప్రేమ ఉంది, కానీ భర్తంటే అంతకుమించిన హీరో వర్షిప్ ఉంది. దాంతో భర్తకీ కొడుక్కీ మధ్య ఏ ఘర్షణ తలెత్తినా ఆమె భర్త పక్షమే వహించేది. కాఫ్కాకు శైశవంలో తల్లిదండ్రుల సాంగత్యం చాలా తక్కువ లభించింది. వాళ్ళిద్దరూ కాఫ్కాను ఆయాల చేతుల్లో వదిలి ఫాన్సీ కొట్టు వ్యాపారం చూసుకోవటానికి వెళిపోయేవారు. (ఆ రోజుల్లో పిల్లలు ఆయాల సంరక్షణలో పెరగటమన్నది మామూలు విషయమే.) కాఫ్కాకు ముగ్గురు చెల్లెళ్ళు. ఎల్లి, వల్లి, ఓట్ల అనే ఈ ముగ్గురిలోనూ చిన్న చెల్లి ఓట్ల అంటే కాఫ్కాకు చాలా ఇష్టం. ఆమె ధైర్యమూ, స్వేచ్ఛా కాంక్షా గల యువతిగా ఎదిగింది. పెద్దయ్యే కొద్దీ ఆ ఇంట్లో అన్నయ్య పక్షం వహించేది ఆ పిల్ల ఒక్కతే.

కాఫ్కా స్కూలు చదువు పూర్తయ్యాకా, పదేళ్ళ వయసులో (1893లో) జర్మన్ జిమ్నాజియంలో చేరాడు. తర్వాతి ఎనిమిదేళ్ళూ ఇక్కడే చదివాడు. కాఫ్కా తనకంటూ ఒక వ్యక్తిత్వాన్ని కూర్చుకున్నది ఇక్కడే. రచయిత కావాలన్న ఆశ ఇప్పట్లోనే బలపడింది. అప్పుడపుడూ నాటకాలు రాసి ఇంట్లో చెల్లెళ్ళతో కలిసి ఆడేవాడు. విపరీతంగా చదివేవాడు కూడా. కౌమారంలోనే గెథె, క్లీస్ట్, నీషే, స్పినోజా, డార్విన్ లను చదువుకున్నాడు. ముఖ్యంగా నీషే ప్రభావం ఎక్కువగా ఉండేది. కాల్పనిక సాహిత్యం కన్నా, రచయితల ఆత్మకథల పైనా, ఉత్తరాలపైనా ఎక్కువ ఆసక్తి చూపించేవాడు. ఒక మిత్రునికి ఇరవయ్యేళ్లప్పుడు రాసిన ఉత్తరంలో ఇలా అంటాడు: “మనల్ని గాయపరిచి, తూట్లు పొడిచే పుస్తకాలే మనం చదవాలి. మన తల మీద మొట్టి నిద్ర లేపకపోతే ఎందుకిక పుస్తకాలు చదవటం? ఆనందం కోసమా! అసలు పుస్తకాలు లేకపోయినా మనం ఆనందంగానే ఉండగలం, ఆనందపెట్టే పుస్తకాలు మనమే చిటికెలో రాయగలం. నిజమైన పుస్తకాలు వేరు. అవి ఒక విపత్తులా, మనకన్నా ఎక్కువగా మనం ప్రేమించిన వారి చావులా, అందరికీ దూరంగా అడవుల్లోకి వెలి వేయబడటంలా, ఒక ఆత్మహత్యలా మనల్ని కదిలించాలి. మనలో గడ్డకట్టుకుపోయిన సముద్రాలకి పుస్తకం ఒక గొడ్డలిపెట్టు కావాలి.” అతని సున్నితత్వంపై పుస్తకాలు నిజంగా అలాంటి ప్రభావాన్నే చూపించేవి.

పద్దెనిమిదేళ్ళ వయసులో (1901లో) జిమ్నాజియం నుంచి బయటపడి జర్మన్ యూనివర్శిటీలో చేరాడు. అప్పటికే మానసికంగా రాయటమే తన డెస్టినీ అన్న నిర్ణయానికి వచ్చేశాడు. కానీ, లౌకిక ప్రపంచంలో ఏం చేయాలన్న దానిపై ఓ నిర్ణయానికి రాలేదు. అందుకే యూనివర్శిటీలో చేరిన కొత్తల్లో ఏ సబ్జెక్టులు ఎంపిక చేసుకోవాలో తెలియక తడబడ్డాడు. ఒక మిత్రుడు చేరాడని తనూ కెమిస్ట్రీలో చేరాడు. కానీ చివరకు అక్కడ కుదురుకోలేక న్యాయశాస్త్రం వైపు మళ్ళాడు. అదీ సొంత ఆసక్తితో కాదు, దానికైతే ఉద్యోగావకాశాలు ఎక్కువన్న తండ్రి పోరు పడలేక.

ఈ యూనివర్శిటీలో చదువుతుండగానే అతనికి మాక్స్ బ్రాడ్‌ అనే తోటి యూదు యువకునితో పరిచయమైంది. వీరిద్దరూ జీవితాంతం సన్నిహిత మిత్రులుగా కొనసాగారు. మాక్స్‌బ్రాడ్ కూడా రచయితే. కాఫ్కా రచనా వ్యాసంగంలో ఇతని పాత్ర చాలా ముఖ్యమైంది. స్వీయశంక వల్ల మొదలు పెట్టిన రచనల్ని పూర్తిచేయకుండానే చింపేసే మిత్రుణ్ణి, రాయమంటూ పదే పదే ముందుకు తోశాడు, అవి ప్రచురితమయ్యేలా శ్రద్ధ తీసుకున్నాడు.

కాఫ్కాను ప్రేమ కన్నా ముందు సెక్సే పలకరించింది. ఇరవయ్యేళ్ళ వయసులో ఇంటి ముందున్న ఒక షాపులోని సేల్స్ గర్ల్‌తో అంతకుముందు ఏ సన్నాహమూ అటుతర్వాత ఏ కొనసాగింపూ లేని అనుభవమది. సెక్సు పట్ల కాఫ్కా ఆజన్మాంతం ద్వైధీభావంతోనే ఉన్నాడు. ఒక పక్క కాంక్ష ఉసిగొల్పుతున్నా, శరీర పరిధి దాటి పైకి ఎగరలేని సెక్సు స్వభావం అతణ్ణి కుంగదీసేది. “ఇద్దరు కలిసున్న పాపానికి భరించాల్సిన శిక్ష సంభోగం” అని ఒక చోట రాసుకున్నాడు. అయినా స్త్రీ సాంగత్యానికి లోటు లేదు. స్వతహాగా మితభాషీ బిడియస్తుడే గానీ, ఆరడుగుల ఎత్తూ, కట్టిపడేసేకళ్ళూ, వయసెంత పెరిగినా పద్దెనిమిదేళ్ళ కుర్రాడిలానే కనిపించే రూపమూ… ఈ లక్షణాల కారణంగా అమ్మాయిల్ని ఆకట్టుకునే దందాలో ఎప్పుడూ పెద్దగా వెనకపడలేదు. తొలిరోజుల్లో వేశ్యల దగ్గరకూ తరచూ వెళ్ళేవాడు. కాఫ్కా రచనల్లోని ఆడ పాత్రల్లో అతని సామాజిక వర్గానికి చెందిన స్త్రీల కన్నా, ఈ వేశ్యల జాడలే ఎక్కువ కనిపిస్తాయి; వాటిలో వేశ్యా సహజమైన చొరవా, జాణతనమూ ఎక్కువ.

ఇరవైమూడేళ్ళ వయసులో (1906లో) న్యాయశాస్త్ర పట్టభద్రునిగా యూనివర్శిటీ నుంచి బయటి ప్రపంచంలో అడుగుపెట్టాడు. తర్వాత, అప్పటి న్యాయ విద్యా నియమాల ప్రకారం, ఏడాది పాటు కోర్టు గుమాస్తాగా పని చేశాడు. ఆ తర్వాత ఒక ఇటాలియన్ భీమా సంస్థలో ఉద్యోగిగా చేరాడు. కానీ పదిగంటల పనితో రాపాడించేస్తుంటే రాసుకోవటానికి వీలుచిక్కకపోవడంతో, అక్కడ ఎంతోకాలం పని చేయలేకపోయాడు.

ఆ మరుసటి ఏడాదే (1908), ఇరవై అయిదేళ్ళ కాఫ్కా ‘కార్మిక ప్రమాద భీమా సంస్థ’లో గుమాస్తాగా చేరాడు. ఇదే అతను చివరి దాకా చేసిన ఉద్యోగం. మరో పదేళ్ళ పాటు, అంటే ముప్ఫై నాలుగేళ్ళ వయసులో తనకు క్షయ వ్యాధి ఉందని తెలిసేదాకా, ఇక్కడే పని చేశాడు. అతని ఉద్యోగ జీవితమంతా సాఫీగానే సాగింది. కాఫ్కా ఉత్తరాల్లోనూ, డైరీల్లోనూ ఆఫీసు పని మీద చాలా అయిష్టత వ్యక్తం చేస్తాడు, అది తన రచనా సమయాన్ని తినేస్తోందని వాపోతాడు, కానీ ఆఫీసులో మాత్రం అతను చాలా పనిమంతుడిగా పేరు తెచ్చుకున్నాడు, పలుమార్లు ప్రమోషన్లు పొందాడు. ఆ సంస్థ అతణ్ణి ఎంత విలువైన ఉద్యోగిగా గుర్తించో చెప్పటానికి ఒక ఉదాహరణ చాలు: క్షయ వ్యాధి ఉందని ఖరారయ్యాకా అతను పదవీవిరమణ ఇప్పించమని ఆఫీసును కోరాడు. కానీ అతణ్ణి వదులుకోవటం ఇష్టం లేక, కోలుకున్నాకనే వచ్చి చేరమని సెలవు ఇచ్చింది. ఆరోగ్యం సహకరించక కాఫ్కా తర్వాతి అయిదేళ్ళూ ఆ సెలవు పొడిగిస్తూనే ఉన్నాడు. అయినా అతనికి జీతం మాత్రం అందుతూనే ఉంది. ఇక రెండేళ్లలో చనిపోతాడనగా కాఫ్కాయే వాళ్ళను బలవంతంగా ఒప్పించి బయటకు వచ్చాడు.

ఇదంతా తర్వాతి సంగతి. ఈ ఆఫీసులో చేరటంతోనే, కాఫ్కా రచనా జీవితం కూడా మొదలైంది. చదువు పూర్తయింది, ఒక స్థిరమై ఉద్యోగం దక్కింది, దాంతో రచన తప్ప వేరే పెద్ద ఏంబిషన్లేవీ లేని కాఫ్కా, తిన్నగా ఆ వ్యాసంగంలో మునిగిపోయాడు. ఈ ఆఫీసు పని వేళలు కూడా అతనికి అనుకూలంగా ఉండేవి. ఉదయం ఎనిమిదింటికి మొదలై మధ్యాహ్నం రెండున్నరకు పూర్తయిపోయేది. ఇంటికి వచ్చి భోం చేసి రాత్రి ఏడింటి దాకా నిద్రపోయేవాడు. సాయంత్రం కాసేపలా నగర వీధులమ్మటా నడిచేవాడు, లేదంటే మిత్రులతో గడిపేవాడు. రాత్రి పదయ్యాకా ఇల్లు చేరేవాడు. అప్పుడిక రచయిత అవతారం దాల్చేవాడు. తన గదిలో డెస్కు ముందు కూర్చుని రాయటం మొదలుపెట్టేవాడు. అర్థరాత్రి ఒంటిగంటా, రెండింటి వరకూ రాసేవాడు. వెల్లువలా వస్తోందనిపిస్తే ఒక్కోసారి తెల్లారే దాకా రాస్తూనే ఉండేవాడు.

జీవితాన్ని ఇలా సాహిత్యానికే అంకితం చేసుకోవటమనే విషయంలో కాఫ్కాకు హీరోలు లేకపోలేదు. వారిలో ఫ్రెంచి రచయిత ఫ్లాబె (Flaubert) ముఖ్యుడు. కాఫ్కా అతణ్ణి తన నలుగురు రక్త సహోదరుల్లో (blood brothers) ఒకడిగా భావించేవాడు (మిగతా ముగ్గురూ: ఫైదోర్ దాస్తోయెవ్‌స్కీ, హెన్రిక్ వోన్ క్లీస్ట్, ఫ్రాంజ్ గ్రిల్‌పార్జర్). ఫ్లాబె నవల “సెంటిమెంటల్ ఎడ్యుకేషన్” గురించి కాఫ్కా ఒక ఉత్తరంలో ఇలా రాశాడు: “ఆ పుస్తకాన్ని ఇష్టపడినంతగా మళ్ళా ఒకళ్ళిద్దరు వ్యక్తుల్ని మాత్రమే ఇష్టపడ్డాను; దాన్ని ఎప్పుడు ఎక్కడ తీసినా తుళ్ళిపడి పూర్తిగా నిమగ్నమైపోతాను, నేను ఆ రచయితకు మానసిక పుత్రుణ్ణేమో అనిపిస్తుంది, కానీ కాస్త బలహీనమైన ఎబ్బెట్టయిన పుత్రుణ్ణి.” కాఫ్కా తన ఉత్తరాల్లో గానీ, డైరీల్లో గానీ ఎక్కడా ఈ స్థాయిలో ఏ పుస్తకం గురించీ రాయలేదు. ఫ్లాబె కూడా జీవితం మొత్తం సాహిత్యమయం చేసుకున్నాడు. నిజానికి ఈ అరుదైన జాతికి అతణ్ణే ఆదిపురుషునిగా చెప్పుకోవచ్చు. పెళ్ళి చేసుకోకుండా, క్రాయిసెట్ అనే చిన్న పల్లెటూళ్ళో స్థిరపడిపోయి, కేవలం రాతకే అంకితమైపోయిన అతణ్ణి, ఆ చుట్టుపక్కల వాళ్ళంతా క్రాయిసెట్ సన్యాసి అని పిలిచేవారట. కానీ ఫ్లాబెకు కాఫ్కాకు ఒక తేడా ఉంది. ఫ్లాబె సాహిత్యం కోసం సన్యాసం మాత్రమే తీసుకున్నాడు. కానీ కాఫ్కా సాహిత్యానికి బంధితుడై చిక్కిపోయాడు. అది వినా జీవితం లేదు. దీన్ని నిరూపించే సంఘటన ఈ కాలంలోనే జరిగింది.

కాఫ్కా బావ (చెల్లెలి భర్త) తనకు అందిన కట్నంతో ఒక ఆస్బెస్టాస్ ఫాక్టరీ పెట్టాలనుకున్నాడు. అందులో కాఫ్కాను భాగస్వామిగా తీసుకోవాలనుకున్నాడు. కాఫ్కా కూడా మొదట్లో ఉత్సాహం చూపించాడు. తండ్రి దృష్టిలో తాను సమర్థుడైన కొడుకుగా నిలిచేందుకు ఇదో అవకాశమని భావించాడు. స్వయంగా కొంత డబ్బు కూడా పెట్టుబడిగా పెట్టాడు. కానీ దాని తాలూకు రాతవ్యవహారాల్లో పాల్గొనాల్సి రావటం, పనిలో కొంత తానూ భుజాన మోయాల్సి రావటం – వీటి వల్ల అతను రాసుకోవడానికి మాత్రమే అట్టేపెట్టుకున్న సమయంలో కొంత కోతపడింది. రాయలేకపోతున్నానే అన్న ఆందోళన బద్దలవటానికి ఎంతో కాలం పట్టలేదు. కాఫ్కా బావ ఒకసారి రెండు వారాల పాటు ఎక్కడికో వెళ్లాడు. దాంతో కాఫ్కాయే ఫాక్టరీకి వెళ్లి అక్కడి పనులు చూసుకోవాల్సిన పరిస్థితి ఎదురైంది. కాఫ్కా ఇక భరించలేకపోయాదు. వెళ్లనని మొరాయించాడు. ఇంట్లో ఒత్తిడి మొదలైంది. తండ్రి అలవాటైన మందలింపులతో కొడుకుని ముట్టడించసాగాడు. దీనికి మిగతా కుటుంబ సభ్యులూ తోడయ్యారు. చివరికి ఎప్పుడూ అన్నయ్య పక్షం వహించే చెల్లెలు ఓట్ల కూడా అతనికి ఎదురు తిరిగింది. ఈ పరిస్థితుల్లోనే ఒక రోజు కాఫ్కా తన పై అంతస్తు గదిలో కిటికీ అద్దానికి తల ఆనించి, కిందకు తదేకంగా చూస్తూ, దూకేద్దామా అని ఆలోచించాడు. “కానీ చచ్చిపోవటంతో పోలిస్తే బతికి ఉండటమే నా రాతకు తక్కువ అడ్డు వస్తుంది” అని వాపోతూ మిత్రుడు బ్రాడ్‌కు ఉత్తరం రాశాడు. బ్రాడ్ కంగారుపడి, కాఫ్కా తల్లికి రహస్యంగా ఉత్తరం రాసి పరిస్థితి వివరించాడు. ఫాక్టరీకి వెళ్లి పనులు చూసుకొమ్మన్నందుకు కొడుకు చావు దాకా ఆలోచిస్తున్నాడని తెలిసి తల్లి బెంబేలెత్తిపోయింది. అతణ్ణి ఆ పని బాధ్యతల్నుంచి పూర్తిగా తప్పించింది. కానీ తండ్రి దృష్టిలో అతను మరింత పనికిరానివాడిగా మిగిలాడు.

సాహిత్యం చుట్టూ ఇంతగా జీవితాన్ని అల్లేసుకున్నా, కాఫ్కా దాన్ని ఒక కెరీర్‌గానో, గుర్తింపు తెచ్చే వ్యాసంగం గానో ఎప్పుడూ భావించలేదు. జీవితంతో లంకె నిలిపే ఏకైక ఆసరాగా సాహిత్యాన్ని చూశాడు. ఆ దిశగా అతని పయనం తప్పించలేని నుదుటి రాతలా సాగిపోయింది. ఈ కాలంలోనే తన డైరిలో ఇలా రాసుకున్నాడు: “నా అస్తిత్వం పట్టాల్సిన మార్గం రచనే అన్నది ఒక్కసారి నా అంతర్నిర్మాణంలో ఖరారైపోగానే, నాలో సర్వశక్తులూ అటే దూకాయి. దాంతో అప్పటిదాకా సెక్సుకూ, తిండికీ, తాగుడుకూ, తాత్త్వ వివేచనకూ, అన్నింటి కన్నా ముఖ్యంగా సంగీతానికీ కేటాయించిన శక్తులన్నీ ఖాళీ అయిపోయాయి. నేను ఆ విషయాల్లో తుప్పుపట్టిపోయాను. కానీ ఇది తప్పదు. ఎందుకంటే, నా శక్తులన్నీ ఏకమైనా అది ఎంత బలహీనమైన కూడిక అంటే, అవన్నీ ఒక్క తాటిపై నడిస్తేనే నా రచనకు కనీసం సగమైనా సాయపడగలవు. ఇప్పుడిక నా అభివృద్ధి సంపూర్ణం, త్యాగం చేయటానికి ఇంకేం మిగల్లేదు; ఈ సంక్లిష్టమైన అమరికలోంచి నా ఆఫీసు పని ఒక్కటీ తీసి పక్కన పెడితే చాలు, నేను నా అసలైన జీవితాన్ని ప్రారంభించగలను; అప్పుడిక, నా రచనా వ్యాసంగపు పురోగతితో పాటూ, నా ముఖం కూడా సహజమైన తీరులో ముసలిదవుతుంది.”

మాక్స్ బ్రాడ్‌‌లా మరికొందరు రచయితలు కూడా మిత్రులు కావటంతో, చుట్టూ అనుకూలమైన వాతావరణం కూడా ఏర్పడినట్టయింది. ఈ కాలంలో రాసిన చిన్న చిన్న స్కెచ్‌లు ఒక మిత్రుడు నడిపే పత్రికలో వచ్చాయి. తర్వాత ఇవే “మెడిటేషన్స్” పేరుతో పుస్తకంగా అచ్చయ్యాయి. ఇదే కాఫ్కా మొదటి పుస్తకం. కాఫ్కా జీవిత కాలంలో అచ్చయిన పుస్తకాలు చాలా తక్కువ. అన్నీ కలిపితే ఏడు సన్నపాటి పుస్తకాలు తేలతాయి. వీటిలో ఎనిమిది పెద్ద కథలున్నాయి, ముఫ్ఫై చిన్న స్కెచ్‌ల లాంటివి ఉన్నాయి. ఈ సమయంలోనే (1910) కాఫ్కా డైరీ కూడా రాయటం మొదలుపెట్టాడు. ఇందులో రోజుల గురించి రాసుకోవటమే గాక, రైటింగ్ ఎక్సర్సయిజుల్లాంటివి కూడా రాసుకున్నాడు. ఈ అలవాటు చివరిదాకా పోగొట్టుకోలేదు.

ఇంట్లో వాతావరణం మాత్రం అతణ్ణి ఎంతో కొంత నలిబిలి చేస్తూనే ఉండేది. చిరు అలికిడికి కూడా ఇబ్బంది పడే అతని వినికిడిపై ఇంట్లోని సాంసారికమైన చప్పుళ్ళేవో నిరంతరం దాడి చేస్తూనే ఉండేవి. రాయటం తనకెంత ముఖ్యమనేది ఇంట్లో ఎవరూ పట్టించుకోకపోవటం అతణ్ణి ఇబ్బంది పెట్టేది. తండ్రి హెర్మన్ అయితే పట్టించుకోకపోవటం మాట అటుంచి, ద్వేషించేవాడు కూడా. కొడుకు గౌరవప్రదమైన ఉద్యోగం చేస్తూ ఏదో మిగిలిన సమయాన్నే రాయటానికి వాడుకుంటున్నా, అది ఆయనకు నచ్చేది కాదు. ఆయన కాఫ్కా రచనా వ్యాసంగాన్నే కాదు, దాంతో సంబంధం ఉన్న కాఫ్కా మిత్రుల్ని కూడా సహించలేకపోయేవాడు. వాళ్ళెవ్వరు ఇంటికి వచ్చినా సరైన ఆదరం లభించేది కాదు. తండ్రి ద్వేషించే కొద్దీ కాఫ్కా మరింతగా సాహిత్యంలోకి కుంచించుకుపోయేవాడు. కానీ చివరకు అక్కడ రాసేది కూడా తండ్రి గురించే. జీవిత చరమాంకంలో తండ్రిని ఉద్దేశించి రాసిన (కానీ ఆయనకు ఇవ్వకుండా వదిలేసిన) ఒక ఉత్తరంలో: “నా రాతలన్నీ నీ గురించే; నీ గుండెల మీద పడి వెళ్ళగక్కుకోలేని ఆక్రోశాన్నే అక్కడ వెళ్ళగక్కుకున్నాను. అదంతా నీకు నేను ఉద్దేశపూర్వకంగా, తాత్సారం చేస్తూ పలుకుతున్న వీడ్కోలు లాంటిది,” అంటాడు.

తన బలహీన స్వభావాన్ని అలుసుగా తీసుకుని మనుషులు తాను సృష్టించుకున్న – సాహిత్యానికి మాత్రమే పరిమితమైన – వలయంలోకి చొరబడవచ్చునన్న భయం కాఫ్కాలో ప్రవేశించటానికి ఈ ఇంటి వాతావరణమే కారణం. ఇదే అతనిలో కుటుంబ జీవితం పట్ల విరక్తి కలగజేసింది, పెళ్ళి పట్ల భయాన్ని పెంచింది. అలాగని ఒంటరితనమూ భరించలేకపోయేవాడు. అపుడే అతని జీవితంలోకి ఫెలిస్ అనే అమ్మాయి ప్రవేశించింది. ఇక రచనకు తప్పనిసరైన ఒంటరితనానికీ – తోడు కోసం ఆరాటానికీ మధ్య ఐదేళ్ళపాటు సాగబోయే భారీ సంగ్రామానికి తెర లేచింది.

భయం


1912 ఆగస్టు 14న, ఇరవై తొమ్మిదేళ్ళ కాఫ్కా, ఓ సాయంత్రం తన మిత్రుడు మాక్స్ బ్రాడ్ ఇంటికి ఓ విందుకు వెళ్ళాడు. అక్కడ ఫెలిస్‌ను తొలిసారి చూశాడు. తొలి చూపు ప్రేమ అనటానికి లేదు, కానీ ఆమె పట్ల ఆకర్షితుడయ్యాడు. వారం తర్వాత డైరీలో ఆమె గురించి మొదటి ఎంట్రీ రాసుకున్నాడు, నెల తర్వాత ఆమెకు మొదటి ఉత్తరం రాశాడు.

ఈ ఉత్తరం రాసిన రెండు రోజులకే, కాఫ్కా జీవితంలో అంతకన్నా ముఖ్యమైన సంఘటన జరిగింది. ముందు దాని గురించి చెప్పుకోవాలి. సెప్టెంబరు 22 రాత్రి మొదలై 23 తెల్లారే వరకూ కూర్చుని, “ద జడ్జిమెంట్” అనే కథ రాశాడు. “నా రాతలన్నీ నీ గురించే” అని కాఫ్కా తన తండ్రిని ఉద్దేశించి అన్న మాటలకు ఈ రచనే తొలి సాక్ష్యం. ఈ కథలో, ఒక తండ్రి కొడుకు మీద అనూహ్యమైన ఆరోపణలు చేస్తాడు, చివర్లో ఎందులోనన్నా దూకి చావమంటాడు, కొడుకు ఆ తీర్పును మారుమాటాడకుండా అంగీకరించి బ్రిడ్జి మీంచి నదిలోకి దూకి చనిపోతాడు. సాహిత్యానికే జీవితాన్ని అంకితం చేసుకోవటం పట్ల అతనిలో ఇంకా ఏమైనా అనుమానాలుంటే, ఈ కథతో అవన్నీ తీరిపోయాయి. ఈ కథ రాసిన వెంటనే డైరీలో ఇలా రాసుకున్నాడు: “ ‘ది జడ్జ్‌మెంట్’ అనే కథను ఒకే సిట్టింగులో రాత్రి పదింటి నుంచి ఉదయం ఆరింటి మధ్యలో రాసాను. అదేపనిగా కూర్చోవటం వల్ల నా కాళ్ళు బాగా తిమ్మిరెక్కిపోయి వాటిని డెస్కు కింద నుంచి బయటకు తీయటమే కష్టమైంది. తీవ్రమైన అలసటా, ఆనందమూను. ఏదో నీటి మీద జారుతున్నంత తేలిగ్గా కథ కళ్ళెదుటే ఎదిగింది. రాత్రి ఎన్నోసార్లు నా వీపు నిటారు చేసుకున్నాను. అంతా ఎలా చెప్పవచ్చో, అన్ని వింత కల్పనల కోసమూ ఒక గొప్ప జ్వాల ఎలా సిద్ధంగా ఉంటుందో, అవి అందులో పడి ఎలా ఆహుతవుతూ తిరిగి ప్రభవిస్తుంటాయో అనుభూతి చెందాను. కిటికీ బయట ఆకాశంలో నీలిమ చేరింది. బండేదో దొర్లుకుంటూ పోయింది. ఇద్దరు వంతెన దాటుతున్నారు. గడియారం వైపు ఆఖరుసారి చూసింది రెండింటికి. పనిమనిషి వరండాలో అడుగు పెట్టేసరికి, నేను చివరి వాక్యం రాస్తున్నాను. లైటార్పటం, పగటి వెలుగు. నా గుండె చుట్టూ సన్నని మంట. అర్థరాత్రి దాటాకా మాయమైన అలసట. నిలువునా కంపిస్తూ చెల్లెళ్ళ గదిలోకి ప్రవేశించటం. అంతకుముందు, పనిమనిషి ఎదుటే ఒళ్ళు విరుచుకుంటూ, ‘ఇప్పటిదాకా రాస్తూనే ఉన్నాను’ అని చెప్పటం. అప్పుడే వేసినట్టు చెదరని పక్క… రాస్తే ఇలాగే రాయాలి, ఇదే స్పష్టతతో, దేహాత్మల్ని ఏ తొడుగుల వెనకా దాచకుండా రాయాలి.”

కాఫ్కా ఎలాంటి రచనానుభవాన్ని మనసులో పెట్టుకుని, అది సాధ్యమేనని గుడ్డిగానమ్ముతూ, ఇన్నాళ్ళూ సాహిత్యాన్ని పట్టుదలగా పట్టుకున్నాడో, అలాంటి రచనానుభవం నిజంగా సాధ్యమేనని ఈ రాత్రితో అతనికి తేలిపోయింది. మానసికంగా అతని రచనా జీవితం ఈ రాత్రే మొదలైందని చెప్పాలి. ఇదే ఊపులో కాఫ్కా రాసి ఉంటే, ఆయన రచనల జాబితా ఇప్పుడు లభ్యమవుతున్న దానికన్నా రెండింతలు ఉండేదే. కానీ కాఫ్కాకు చివరి దాకా అర్థం కానిదేమిటంటే, సాహిత్యం మాత్రమే మనిషి జీవితానికి సంపూర్ణత చేకూర్చలేదు. మనిషి సహజాతాల్లో తోడు కోసం ఆరాటం కూడా ఒకటి, అది తీరనప్పుడు ఒంటరితనం నలిపేస్తుంది. మరీ సున్నితమైన కాఫ్కాను – నీషేను చదివి, దేవుడు చనిపోయాడన్నది జీర్ణించుకుని, ఆధునిక మానవుని అస్తిత్వం జన్మతోనే అనాథ అని నమ్మిన కాఫ్కాను – ఈ ఒంటరితనం మరింత దట్టంగా కమ్ముకుంది. అదే ఆయన్ను ఫెలిస్ వైపు మళ్ళేలా చేసింది. రచనలు చేయాల్సిన ఎన్నో విలువైన రాత్రులను ఆయన ఫెలిస్‌కు ఉత్తరాలు రాయటంలో గడిపేశాడు. తన కాల్పనిక రచనల సైజుని మించి పోయేటంత లేఖా సాహిత్యం సృష్టించాడు.

ఫెలిస్‌ బెర్లిన్ లో ఉండేది. డిక్టేటింగ్ మెషీన్‌లు తయారు చేసే కంపెనీలో ఎగ్జిక్యుటివ్ సెక్రటరీగా పని చేసేది. మన హీరోయిన్ ఓరియెంటెడ్ సినిమాల్లో అక్క పాత్ర వేసిన కథానాయికకు ఎన్ని కష్టాలుంటాయో అన్నీ ఫెలిస్‌కూ ఉన్నాయి. ఉద్యోగం చేస్తూ కుటుంబ బాధ్యత మోయాల్సి రావటం, బాధ్యత లేని తండ్రి, అడ్డదారులు పట్టిన తమ్ముడూ, పెళ్ళి కాకుండా తల్లయిన చెల్లాయీ… ఇలాగ. ఆమె ఫక్కా మధ్యతరగతి (బూర్జువా) మనస్తత్వం ఉన్న మామూలు అమ్మాయి. ధైర్యస్తురాలు, సహనశీలి, కలివిడి మనిషి, సంప్రదాయబద్ధురాలు. ఆమె కాఫ్కా నుంచి కోరుకున్నదల్లా ఒక భర్తని.

కానీ కాఫ్కా ఆమె నుంచి ఆశించింది వేరు. తనకు ఎప్పుడూ పొత్తుకుదరని ప్రపంచానికి ఆమెను ప్రతినిధిగా చూశాడు. ఆమెతో సామరస్యమైన సాహచర్యం సాధ్యమైతే, అది ప్రపంచంతోనూ లభించినట్టే అనుకున్నాడు. కానీ ఇది జరగాలంటే, ఒకటి: కాఫ్కాకు సాహిత్యం పట్ల ఉన్న తీవ్రమైన అంకితభావాన్ని ఆమె అర్థం చేసుకోవాలి. రెండు: కాఫ్కా సాహిత్యాన్ని కూడా అర్థం చేసుకోవాలి. కాఫ్కా ఉత్తరాల ద్వారా ఈ బృహత్ప్రయత్నం మొదలుపెట్టాడు. కానీ స్వభావరీత్యా ఆమెలో ఆ రెండు లక్షణాలూ లేవు. సాహిత్యం పట్ల అతనికున్న పాషన్‌ను ఒక మామూలు హాబీగా మాత్రమే అర్థం చేసుకుంది. ఆమెకు సంబంధించినంత వరకూ, కాఫ్కా ఒక రచయిత అవటం కాకపోవటం అన్నది, తమ బంధంతో నిమిత్తమున్న విషయమే కాదు. ఇది కాఫ్కాకు తొందర్లోనే అర్థమైంది.

ఆ ఏడాది చివర్లోనే విడుదలైన తన పుస్తకం ‘మెడిటేషన్స్’ను ఆమెకు చదవమని పంపించాడు. ఆమె నచ్చలేదని చెప్పి ఉన్నా, అర్థం కాలేదని చెప్పి ఉన్నా అర్థం చేసుకునేవాడే. కానీ ఆమె చూపించిన నిరాసక్తతను మాత్రం ఒప్పుకోలేకపోయాడు. కాఫ్కాకు ఈ బంధం పట్ల భయాలు మొదలయ్యాయి. తనను సాహిత్యానికి దూరం చేసే సాధారణ గృహస్థు జీవితం అతనికి ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ వద్దు. అయినా ఆమె నుంచి దూరం జరగలేకపోయాడు. ఇలా ఎటూ తెగని ఊగిసలాటతో తనను బాధపెట్టుకోవడమే కాదు, ఆమెనూ విపరీతంగా బాధపెట్టాడు. ఆకర్షణా వికర్షణలూ ఒకే బలంతో అతనిపై పని చేసి వణికించాయి. ఆమె పట్ల అబ్సెసివ్ గా మారిపోయాడు. ఒక్కోసారి నెలకు యాభై పైగా ఉత్తరాలు రాసిన సందర్భాలున్నాయి. వీళ్ళీద్దరి బంధం దాదాపుగా ఉత్తరాల మీదే సాగింది. ఐదేళ్ళ అనుబంధంలో వాళ్ళు ముఖాముఖీ కలుసుకున్నది చాలా తక్కువ. ఇంతాజేసి ప్రాగ్ నుంచి బెర్లిన్ నగరానికి రైలు ప్రయాణం కేవలం ఏడుగంటలే. అయినా కాఫ్కా కదిలేవాడు కాదు. ఆమె రమ్మని బలవంతపెట్టినా, తాను రాసుకునే సమయం పాడవుతుందన్న సాకుతో వాయిదా వేసేవాడు, కానీ నిజానికి ఆ సమయాన్ని కూడా ఆమెకు ఉత్తరాలు రాయటంలోనే గడిపేసేవాడు. ఆ ఉత్తరాల వెనక ఉన్నది ఒకటే లక్ష్యం. తనకూ సాహిత్యానికీ మధ్యనున్న అవినాభావ సంబంధం ఎంత గట్టిదో ఆమె అర్థం చేసుకోవాలి, అంగీకరించాలి. అంతేకాదు, తనలోని భయాలనూ, దిగుళ్లనూ, చెడునూ, సున్నితత్వాన్నీ అన్నింటినీ ఆమె ముందు నగ్నంగా బయట పెట్టాడు. ఈ ఉత్తరాలన్నీ చదివితే మనకు అందులో ప్రేమ కాదు కనిపించేది, తన ఉనికికై కాఫ్కా చేసుకుంటున్న అప్పీలు కనిపిస్తుంది. ఆ అప్పీలు ఆమె ముందు కూడా కాదు. ప్రపంచం ముందు. ప్రపంచానికి ఆమె కేవలం ఒక ప్రతినిధి అంతే.

ప్రస్తుతం కాఫ్కా ఉత్తరాలు మనకు మిగిలాయి కానీ, ఆమె ఉత్తరాలేవీ మిగల్లేదు. కాబట్టి, ఆమె వైపు కథేమిటన్నది స్పష్టంగా తెలియదు. కానీ కాఫ్కా ఉత్తరాల్లోనే కొన్ని చోట్ల ఆమె వెర్షన్ కూడా చూచాయగా బోధపడుతుంది. ఆమె అతని ఆత్మదూషణల్నీ, సాహిత్యమనే తన ఒంటిస్తంభం మేడ చొరబాటుకు గురవుతుందేమో అన్న భయాల్నీ, నిరాధారమైన ఆరోగ్య శంకల్నీ, వీటన్నింటినీ చాలా ఓర్పుగా భరించింది. తన పద్ధతిలో సముదాయించటానికి కూడా ప్రయత్నించింది: “మరీ అంత విశ్లేషణ పనికి రాదు, నన్ను గుడ్డిగా నమ్మేయరాదూ”, “నీ అంత స్పష్టంగా చూడగల మనిషిని ఒంటరితనం మరింత డిప్రెస్ చేస్తుంది”, “అలా బయటి ప్రపంచానికి బొత్తిగా దూరంగా ఉండిపోకూడదు”; ఇలాంటి వాక్యాలు కాఫ్కా మళ్ళీ తన జవాబుల్లో కోట్ చేయటం వల్ల బయటపడ్డాయి. కాఫ్కా తన నిద్రలేముల గురించీ, తలపోట్ల గురించీ పదే పదే రాస్తుంటే, అలా ఉన్న శక్తినంతా రాయటానికే ఖర్చుపెట్టవద్దని నచ్చచెప్పటానికి ప్రయత్నించేది. ఆమె నుంచి ఈ తరహా మాటలు వచ్చినపుడల్లా, ఆమె తన రచనా వ్యాసంగం జోలికి వస్తుందన్నంత గాభరా పడిపోయేవాడు. ఎప్పటిలాగే మందలిస్తున్న ధోరణిలో రచన తనకు ఎంత ముఖ్యమన్నది రాసేవాడు: “నాకు చేతనైన ఆ ఒక్క పని పైనా నా శక్తులన్నీ ఖర్చు పెట్టకూడదా? అలా చేయకపోతే నా కన్నా మూర్ఖుడెవడూ ఉండడు! నా రాతలు ఎందుకూ పనికిరానివే కావచ్చు; అలాంటప్పుడిక నేనూ ఎందుకూ పనికిరాని వాణ్ణే. అలాగని ఈ విషయంలో నన్ను నేను మినహాయించుకుంటే, నన్ను నేను చంపుకున్నట్టే.” చివరకు పెళ్ళి పట్ల భయాల్ని కూడా నిస్సంకోచంగానే రాశాడు. తనను తాను ఒక సామాజికునిగా (సోషల్ ఆనిమల్), కుటుంబీకునిగా (ఫామిలీ మాన్), అన్నింటికన్నా ముఖ్యంగా సంభాషణా చతురునిగా (కాన్వర్సేషనలిస్టు) ఊహించుకోలేకపోయేవాడు. చివరకు తల్లిదండ్రుల పడగ్గదిలో మంచం మీద నైట్ డ్రస్సులు ఒద్దికగా పేర్చి ఉండే దృశ్యాన్ని కూడా భరించలేకపోయేవాడు. కుటుంబ జీవితానికి ప్రతీకగా కనిపించేదేదైనా అతణ్ణి అంతగా వెగటు పర్చేది. ఫెలిస్‌కు ఈ అతి సున్నితత్వం అర్థమయ్యేది కాదు; ఒకసారి మాక్స్ బ్రాడ్ బెర్లిన్ వస్తే అతణ్ణి కలిసి తన గోడు వెళ్ళబోసుకుంది. బ్రాడ్ తన మిత్రుని తరపున మాట్లాడి ఆమెకు సర్ది చెప్పటానికి ప్రయత్నించాడు. “అతని అతిసున్నితత్వాన్ని మీరు కాస్త భరించాలి. ఆ క్షణాన తన మూడ్‍ ఎలా ఉందో అలాగే స్పందిస్తాడు. అన్ని విషయాల్లో అబ్సొల్యూట్‌నూ అల్టిమేట్‌నూ మాత్రమే ఆశించే వ్యక్తి, ఎన్నటికీ రాజీ పడడు.”

వాళ్ళిద్దరికీ పరిచయమైన తొలినెలల్లో, ఈ బంధం ఇంకా ఇంత గందరగోళంలో పడక ముందు, అది కాఫ్కాకు సృజనాత్మకంగా చాలా బలాన్నిచ్చింది. కాబట్టే “ద జడ్జిమెంటు” కథ రాసిన తర్వాతి నెలలోనే తన అసంపూర్ణ నవలాత్రయంలో మొదటిదైన “తప్పిపోయిన మనిషి” (దీనికి తర్వాత బ్రాడ్ పెట్టిన పేరు “అమెరికా”) రాయటం మొదలుపెట్టి, మొదటి అధ్యాయం “ద స్టోకర్” పూర్తి చేశాడు. ఆ తర్వాతి నెలలోనే తన ప్రసిద్ధ నవలిక “మెటమార్ఫసిస్” పూర్తి చేశాడు. తండ్రితో అతని అనుబంధపు నీడలు ఈ మూడు రచనల మీదా పడ్డాయి.

కాఫ్కా రచనలన్నీ అంతే. అవన్నీ అతని జీవితానుభవాల నుంచి ఎదిగినవే అయినా, వాటిలో ఆ జాడల్ని పసిగట్టడం చాలా కష్టం. సీతాకోకలో దాని గొంగళి అంశను ఎంతమాత్రం చూడగలమో, ఆయన రచనల్లో ఆయన జీవితాన్నీ అంతే చూడగలం. అది పూర్తిగా రూపాంతరం పొందాకనే రచనల్లోకి వచ్చింది. అయితే కాఫ్కా ముందున్న రచయితలూ అదే కదా చేసింది? ఎవరైనా జీవిత పరిధి నుంచే కదా రచనల్ని సృష్టించేది? మరి కాఫ్కా వాళ్ళ కన్నా ఏ విధంగా భిన్నం?
వాళ్ళందరి విషయంలోనూ ఈ రూపాంతరక్రియకు పూర్వముండే జీవితానికీ, తర్వాత పుట్టిన రచనకూ కొంతైనా పోలిక చూపించవచ్చు. ఎందుకంటే జీవితం ఎలాంటి రియాలిటీలో నడుస్తుందో దాన్నే రచనకు కూడా భూమికగా స్వీకరించారు. కాఫ్కా మాత్రం తన జీవితానుభవాల్ని రచనగా మార్చేటప్పుడు రియాలిటీని భూమికగా స్వీకరించలేదు, వాటిని రియాలిటీతో ఏ మాత్రం సంబంధం లేని రూపంలోకి మార్చాడు; కలల్లోకి రూపాంతరం చెందించాడు, ఇంకా స్పష్టంగా చెప్పాలంటే, పీడకలల్లోకి.

కాఫ్కా రచనాప్రక్రియ మన కలల నిర్మాణాన్ని ఫాలో అవుతుంది. మన కలల్లో ఒక ధోరణి ఉంటుంది. వాటిలో కనపడే దృశ్యాలకూ, వాటివల్ల కలిగే భావాలకూ పొంతన ఉండదు. కనపడే దృశ్యాలతో ఏ మాత్రం సంబంధంలేని భావాలేవో కలుగుతాయి. కలలో మనం చందమామని చూసి కూడా భయపడవచ్చు. మరి వాస్తవజీవితంలో ఆహ్లాదకారకమైన చందమామ కలలో భయకారకమెలా అయింది? అంటే, నిజానికి కాలేదు. కలలో మనకు భయం కలిగేది చందమామ ‘వల్ల’ కాదు, మనలో ఆల్రెడీ ఉన్న భయమే చందమామ మీదకూ ప్రసరించి దాన్ని కూడా భయావహం చేస్తుంది, అదే స్థానంలో మరే ఇతర అప్రమాదకర (benign) దృశ్యాలున్నా కూడా – సూర్యాస్తమయం, చెట్టు మీద కాకులు, దగ్గరగా ఎగిరే విమానం – అలాంటి భయమే కలగవచ్చు. అంటే, కల ఒక భావంతో మొదలవుతుంది, ఇక తర్వాత కలలో ఏ దృశ్యం వచ్చి పడినా, అది ఆ పూర్వనిశ్చిత భావాన్నే ప్రకటిస్తుంది. కాబట్టి, ఆ చందమామ కలకు సంబంధించినంత వరకూ దృశ్యం వల్ల భయం కాదు, భయం వల్ల దృశ్యం. ఇక్కడ భయం ప్రేరేపిత భావం కాదు, ప్రేరేపక భావం. దీన్ని ఒక్క భయం అనే భావానికే కాదు; ఆహ్లాదం, కామం, ఉద్వేగం, జుగుప్స ఇలా ఏ భావానికైనా వర్తింపజేయవచ్చు. కానీ కాఫ్కా జీవితాన్ని ప్రధానంగా నిర్దేశించిన ఏకైక భావం భయం: తండ్రి పట్ల భయం, ఆరోగ్యం పట్ల భయం, సెక్సువల్ ఇంటిమసీ పట్ల భయం, పెళ్ళి పట్ల భయం, చివరకు సాహిత్యం పట్ల కూడా భయమే. ఒకచోటైతే “the very impossibility of living” గురించి కూడా రాస్తాడు. కాఫ్కా ఉత్తరాల్లో ఎక్కువసార్లు కన్పించే పదం భయం (angst).

కాఫ్కా కూడా తత్పూర్వ రచయితల్లా జీవితానుభవాల్నించే సృష్టించాడు నిజమే. కానీ జీవితానుభవాల్ని యథాతథంగా తీసుకోలేదు, అవి తనలో కలిగించిన భావాల్ని మాత్రం తీసుకున్నాడు. ఆ భావాన్ని తనలో నింపుకుని, ఆ భావం పూనినవాడై, ఆ భావంతో మమేకమై… కలం కదిపాడు. ఇక అతను రాసింది ఏదైనా ఆ భావం మాత్రం ఆ సృష్టి అంతటా ఒక పారదర్శకపు పొరలా పరుచుకుని ఉంటుంది. పాఠకుని మనసు ఆ భావాన్ని అనుభూతి చెందుతుంది, కానీ అతని బుద్ధికి మాత్రం ఆ భావానికీ, రచనలోని వివరాలకూ తార్కికమైన సంబంధమేమిటో అందదు. అచ్చంగా కలల్లోలాగానే. కానీ ఎంతైనా పుస్తకం అనేది ఒక కాంక్రీటు వాస్తవం. అందులో వ్యాకరణానుగుణమైన వాక్యాలూ, వర్ణితమైన సన్నివేశాలూ ఒక తార్కికమైన క్రమాన్నీ, మెటీరియల్ ఉనికినీ కలిగి ఉంటాయి. పైగా కాఫ్కా మామూలు రియలిస్టు రచయితల కన్నా అత్యంత స్పష్టంగా తన కాల్పనిక ప్రపంచాల్ని తీర్చిదిద్దుతాడు. దాంతో అవి తార్కికంగా అత్యంత స్పష్టంగా ఉంటూనే, వాటి అర్థం మాత్రం కలల్లోలా అలికేసినట్టు ఉంటుంది. ఈ కాంబినేషన్ పాఠకుల్ని చిత్రమైన ఆకర్షణతో కట్టిపడేస్తుంది. వారికి కాఫ్కాను చదవడం మెలకువలో ఉండి కలగంటున్నట్టుగా తోస్తుంది. అందుకే ఈ రచనల్ని స్పష్టమైన కలలు (lucid dreams) అనవచ్చు. ఈ కారణం చేతనే, కాఫ్కా రచనల్ని ఆత్మకథాత్మకాలుగా పరిగణించి వాటి విలువని లెక్కగట్టలేం. కాఫ్కా జీవితాన్ని పూర్తిగా లెక్కలోంచి మినహాయించినా కూడా, అతని రచనలు వింత సౌందర్యంతో, సొంత సత్యంతో, సంపూర్ణ స్వతంత్రతతో మన్నుతాయి.

దీనికి “మెటమార్ఫసిస్” నవలిక ఉదాహరణ. “గ్రెగర్ జమ్జా ఒక ఉదయం కలత కలల్నించి నిద్ర లేచే సరికి, తన మంచంపై తాను ఒక పెద్ద కీటకంగా మారిపోయి ఉండటాన్ని చూసుకున్నాడు” అనే వాక్యంతో మొదలవుతుందీ కథ. ఇక అక్కణ్ణించి గ్రెగర్ జమ్‌జా ఈ కొత్త రూపంలో తన రోజువారీ జీవితం గడిపేందుకు ఉద్యుక్తుడవటాన్నీ, అందులో ఎదురయ్యే ఇబ్బందుల్నీ భీతి గొలిపే స్పష్టతతో చూపిస్తుంది. కాఫ్కా జీవించి ఉండగా ప్రచురితమైన రచనలన్నింటిలోకీ ఇదే ఎక్కువ ప్రసిద్ధి పొందింది. ఈ రచనతో సాహిత్యంలో మోడర్నిటీ ఆరంభమైందటారు. ఈ రచన మొదటి వాక్యంలో కనిపించే సృజనాత్మక ధైర్యం ఎందరో రచయితల్ని ప్రేరేపించింది. ఎందరో అప్పటిదాకా తమ కాళ్ళను కట్టి పడేసిన వాస్తవికతా శృంఖలాల్ని తొలగించుకుని, తమ అంతర్లోకాల్ని స్వాప్నిక పక్షాలపై సృజనాకాశంలోకి స్వేచ్ఛగా ఎగరవేశారు. కాగితం మీద ఏదైనా సాధ్యమేననే ఎరుక వల్ల కలిగిన స్వేచ్ఛా భావమది.

ప్రముఖ స్పానిష్ రచయిత గాబ్రియెల్ గార్సియా మార్కెజ్ తనపై మెటమార్ఫసిస్ ప్రభావాన్ని ఇలా చెప్తాడు: “నా పదిహేడేళ్ళపుడు ‘మెటమార్ఫసిస్’ చదివాకా అనిపించింది, నేను రచయితను కాగలనని. ఆ రచనలో గ్రెగర్ జమ్‌జా ఒక ఉదయం నిద్ర లేచి భారీ కీటకంగా మారిపోయాడన్నది చదివాకా, నాలో నేను అనుకున్నాను, ‘ఇలా రాసే వీలుందని నాకు తెలీదే, ఉన్నట్టయితే, నేను ఖచ్చితంగా కలం పట్టాల్సిందే.’ ” మార్కెజ్ ప్రసిద్ధ రచన “ఒన్ హండ్రడ్ ఇయర్స్ ఆఫ్ సొలిట్యూడ్”లో వాస్తవికత నుంచి విముక్తి పొందిన ఇలాంటి స్వేచ్ఛే కనిపిస్తుంది. దీన్నే మాజిక్ రియలిజం అన్నారు.

1912 – 1913 కాలంలో కాఫ్కాను పూనిన ఈ సృజనావేశం ఇంకెన్ని రాయించేదో. కానీ అతనే తవ్వుకున్న ఊబి క్రమేపీ అతణ్ణి లోనికి లాక్కోసాగింది. ఫెలిస్ తనను అర్థం చేసుకునే మనిషి కాదని కాఫ్కాకు అర్థమైనా, ఎందుకో ఆమెకు మరింత చేరువ కాకుండా నిగ్రహించుకోలేకపోయాడు. దీనికి కాఫ్కాలోనే ఉన్న మరో అంశ కారణం. నిజానికి సాహిత్యం తన జీవితానికి పట్టుకొమ్మ అంటూ ఎంతగా తనకు తాను చెప్పుకున్నా, సృజనకు అనివార్యమైన ఒంటరితనం చుట్టుముట్టినపుడు మాత్రం, కాఫ్కా సాహిత్యాన్ని ఒక శాపంగా కూడా భావించేవాడు. ప్రపంచపు అమాయక సంరంభంలో భాగం కాకుండా సాహిత్యం తనను పట్టి బంధిస్తున్నట్టు భావించేవాడు. ప్రపంచంలోకి పారిపోవాలని చూసేవాడు. ఇక్కడే ప్రపంచానికి ప్రతినిధిగా తానే ప్రతిష్టించుకున్న ఫెలిస్ అనే మూర్తి అతనికి శరణ్యమైంది. “ఆమె లేకుండా బతకలేను, అలాగని ఆమెతోనూ బతకలేను” అనే స్థితికి వచ్చేశాడు. వెర్టిగో ఉన్న వాడు బంగీజంప్ చేయాల్సి వస్తే ఇక చస్తే చచ్చానులే అనే ఏ తెగింపుకు చేరుకున్నాకా ముందుకు దూకుతాడో, అలాంటి తెగింపుతో, పెళ్ళి చేసుకొమ్మని కూడా అడిగేశాడు. 1913 జులైలో ఎంగేజ్మెంటు కూడా అయిపోయింది. మరుసటి ఏడాది మే నెలలో పెళ్ళి నిశ్చయమైంది. ఇంతా చేసి ఇప్పటిదాకా వాళ్ళిరువురూ కలిసిందీ, ముఖాముఖీ మాట్లాడుకున్నదీ ఒక్క రోజు మాత్రమే.

పెళ్ళికి తలైతే ఊపాడు గానీ, తీరా అది దగ్గర పడే కొద్దీ కాఫ్కాలో భయం పెరగసాగింది. తన డైరీలో పెళ్ళి పర్యవసానంగా వచ్చే సానుకూలతల్నీ, ప్రతికూలతల్నీ జాబితాగా రాసుకున్నాడు. ప్రతికూలతలే ఎక్కువ బరువు తూగాయని వేరే చెప్పనక్కర్లేదు. ఫెలిస్ కు ఇదంతా తెలియక మొదట్లో అంతా బానే ఉందని నమ్మినా, నెమ్మదిగా ఆమెకు కూడా కాఫ్కా ఊగిసలాట తాలూకు పొడ తగలడం మొదలైంది. దాని విశ్వరూపం ఎలాంటిదో ఆమెకు పూర్తిగా తెలిసింది మాత్రం, ఆమె తండ్రికి కాఫ్కా రాసిన ఒక ఉత్తరం చదివాక. సంప్రదాయం ప్రకారం కూతురి చేయి కోరుతూ తండ్రికి రాయాల్సిన ఉత్తరం ఒకటి కాఫ్కా రాసి పంపాడు. ఈ ఉత్తరంలో కాఫ్కా నిజాయితీతో పాటూ, అతని మొండితనం కూడా వ్యక్తమవుతుంది. మాక్స్ బ్రాడ్ తన మిత్రుడి గురించి చెపుతూ, అతను “అన్ని విషయాల్లో అబ్సొల్యూట్‌నూ అల్టిమేట్నూ్ ఆశించే వ్యక్తి” అని ఎందుకన్నాడో ఇక్కడ బోధపడుతుంది. కాఫ్కాకు సంబంధించినంతవరకూ, సాహిత్యం తనకు ఎంత ముఖ్యమన్నది ఫెలిస్ కు మాత్రమే అర్థమయితే చాలదు, ఆమె కుటుంబం మొత్తానికీ అర్థమవ్వాలి; వాళ్ళు కూడా అతణ్ణీ, అతని జీవన శైలినీ అంగీకరించాలి. ఇలాంటి ఉత్తరాన్ని ప్రపంచంలో ఏ ప్రేమికుడూ ప్రేయసి చేయి అడుగుతూ ఆమె తండ్రికి రాసి ఉండడు. అందులో ఒక భాగం ఇలా సాగుతుంది: “మీకు మీ కూతురు గురించి తెలుసు: ఆమె చలాకీగా, ఆరోగ్యంగా, ధీమాగా ఉండే అమ్మాయి; అలాంటి వాళ్ళు చలాకీగా, ఆరోగ్యంగా, ధీమాగా ఉండే వాళ్ళతో కలిసి జీవించాలి. మీకు నా గురించి పెద్దగా తెలీదు, ఇప్పటికే నా గురించి మీ కూతురుకు 500 లకు పైగా ఉత్తరాల్లో చెప్పిందంతా మళ్ళీ చెప్పలేను. కానీ ఒక్క విషయం దృష్టిలో పెట్టుకోండి చాలు: నా అస్తిత్వమంతా సాహిత్యం వైపే వెళ్తుంది; ముప్ఫయ్యేళ్ళ వయసు దాకా నేను ఎక్కడా తప్పకుండా ఈ తోవనే అనుసరించాను, దీన్ని వదిలేయాల్సి వస్తే నేను జీవించటం మానేస్తాను. నేను ఎలాంటి వాణ్ణయినా, ఎలాంటి వాణ్ణి కాకపోయినా, అంతా దీని చలవే. నేను ముక్తసరి మనిషిని, ఎవరితోనూ కలవను, గంటు ముఖం పెట్టుకుని ఉంటాను, స్వార్థపరుణ్ణి, ఆరోగ్యం పట్ల నిత్య శంకితుణ్ణి, నిజంగానే పెద్ద ఆరోగ్యవంతుణ్ణి కూడా కాదు. నేను నా కుటుంబంతో కలిసి ఉంటాను, వాళ్ళు చాలా ఆప్యాయత చూపించే మనుషులు, అయినా వాళ్లతో నేను ఒక అపరిచితుడి కన్నా అధ్వాన్నంగా ప్రవర్తిస్తాను. గత కొన్నేళ్ళలో నేను నా తల్లితో పది మాటలకన్నా ఎక్కువ మాట్లాడి ఉండను, తండ్రితో తప్పనిసరి పలకరింపుల్ని దాటి వెళ్ళను. నా పెళ్ళయిన చెల్లెళ్ళతోనూ, బావగార్లతోనూ అస్సలే మాట్లాడను, అలాగని వాళ్ళ పట్ల వ్యతిరేకత ఏం లేదు. నాకు కుటుంబ జీవితం అలవాటు లేదు. మరి ఆరోగ్యకరమైన వ్యక్తిత్వం కలిగి, ఆనందకరమైన వైవాహిక జీవితం రాసిపెట్టి ఉన్న మీ కూతురు, ఇలాంటి మనిషితో జీవించాలా? అతను ఆమెను ప్రేమిస్తున్నంత మాత్రాన, తన తప్పని సరి వ్యాసంగం కారణంగా తన సమయాన్నంతా ఒకే గదిలో గడిపే అలాంటి మనిషితో పాటూ ఆమె కూడా ఒక సన్యాసి తరహా జీవితం గడపాలా?” ఈ ఉత్తరం మొదట ఫెలిస్‌ను చేరింది. ఆమెకు ఈ ధోరణి అలవాటే. అందుకే దాన్ని తండ్రికి ఇవ్వలేదు. మూడో వ్యక్తి ఎవరైనా కలగజేసుకుంటే ఈ అయోమయం కాస్త చక్కబడుతుందేమో అన్న ఆశతో, ఆఫీసులో తన కొలీగ్ ఐన గ్రెటె బ్లోచ్ అనే అమ్మాయిని కాఫ్కా దగ్గరకు మధ్యవర్తిగా పంపించింది. ఇద్దరూ కలిసి మాట్లాడుకున్నారు. తర్వాత కాఫ్కా గ్రెటెకు కూడా ఉత్తరాలు రాయటం ప్రారంభించాడు. ఈ ఉత్తరాల్లో అతను ఫెలిస్‌తో పెళ్ళి పట్ల తనకున్న భయాల గురించి ఉన్నదున్నట్టు – స్వయానా ఫెలిస్‌కి రాసినట్టే – గ్రెటె కు కూడా రాశాడు. గ్రెటె ఈ ఉత్తరాల్ని తీసుకెళ్ళి ఫెలిస్‌కు చూపించింది. నిజానికి ఈ ఉత్తరాల ద్వారా ఫెలిస్‌కు కొత్తగా బయటపడిందేమీ లేదు. కానీ తమ అనుబంధానికే పరిమితం కావాల్సిన ఈ భయాల్ని ఇలా తన స్నేహితురాలితో కూడా పంచుకోవటం భరించలేకపోయింది. ఓ పక్క అతను పెళ్ళి తర్వాత కాపురం పెట్టడానికి ప్రాగ్ పట్టణంలో ఇళ్ళు వెతుకుతూ కూడా, మనసులో ఇలాంటి అనుమానాలు పెట్టుకున్నాడంటే సహించలేకపోయింది. అయితే గ్రెటె వెన్నుపోటు పొడిచిందని తెలియని కాఫ్కా, కొన్ని రోజుల తర్వాత, 1914 జూలై 11న, ఫెలిస్‌ను కలవటానికి బెర్లిన్ వెళ్ళి ఒక హోటల్లో దిగాడు. ఉన్నట్టుండి ఫెలిస్, గ్రెటె, ఆమె చెల్లెలూ కలిసి అతణ్ణి హోటల్లో ముట్టడించారు. ఈ సంఘటనకు కాఫ్కా తర్వాత తన డైరీలో ‘ట్రిబ్యునల్ ఎట్ ద హోటల్’ (హోటల్లో విచారణ సంఘం) అని పేరుపెట్టాడు. అక్కడ జరిగింది నిజంగా విచారణ లాంటిదే. అతను గ్రెటెకు రాసిన ఉత్తరాలే ప్రోసిక్యూషన్ డాక్యుమెంట్లుగా పనికొచ్చాయి. ఫెలిస్ వాటిని పట్టుకుని, అందులో ముందే అండర్‌లైన్ చేసిన వాక్యాల్ని పైకి చదివింది. అందరూ అతనిపై వ్యతిరేక ఆరోపణలు చేశారు. ఎంగేజ్మెంటు కేన్సిల్ అయింది. ఈ విచారణ పర్యంతం కాఫ్కా మాత్రం ఒక్క ముక్క కూడా మాట్లాడలేదు. అతనికి తన దోషం ఏమిటో స్పష్టంగా తెలియలేదు, కానీ దోషాన్ని మాత్రం అంగీకరించాడు. అచ్చం జోసెఫ్ కె లాగానే! కాఫ్కా ప్రసిద్ధ నవల “ద ట్రయల్” లో ముఖ్యపాత్ర జోసెఫ్ కె. ఈ సంఘటన జరిగిన తర్వాతి నెలలోనే కాఫ్కా ఆ నవల రాయటం ప్రారంభించాడు. ఇందులో జోసెఫ్ కె ఒక ఉదయాన నిద్ర లేచి చూసేసరికి, పక్క గదిలో అతణ్ణి అరెస్టు చేయటానికి ఇద్దరు కాపలాదారులు ఎదురుచూస్తూంటారు. అక్కణ్ణుంచి నవల చివరి దాకా, అతనికి తన నేరమేమిటో తెలియదు, కానీ కోర్టుల చుట్టూ లాయర్ల చుట్టూ తిరుగుతూంటాడు, చివరకు తెలియని నేరానికి శిక్షను కూడా అంగీకరిస్తాడు.

ఫెలిస్ నుంచి తాత్కాలికంగా విముక్తి చెంది, మళ్ళీ తన ఒంటరి జీవితంలోకి వచ్చిపడిన కాఫ్కా, ఈ “ట్రయల్” నవల రాయటంలో నిమగ్నమైపోయాడు. ఈ నవల కోసం ఆఫీసు నుంచి రెండు వారాల సెలవు కూడా తీసుకున్నాడు. మళ్ళీ రెండేళ్ళ క్రితం “ద జడ్జిమెంట్” కథ రాసిన రోజులు గుర్తుకు వచ్చాయి. అప్పుడంత సృజనావేశం మాత్రం ఇప్పుడు లేదు: “రెండేళ్ళ క్రితంలా ఇప్పుడు నేను నా రచనతో పూర్తిగా కప్పబడి కాపాడబడి లేను, కానీ నా శూన్యమైన, మొహంమొత్తే, పిచ్చి బ్రహ్మచారి జీవితానికి కనీసం ఇలా ఏదో ఒక సార్థకత ఉంది. పూర్తిగా శూన్యంలోకి చూస్తూ కూర్చోకుండా, మరోమారు నాతో నేను సంభాషణ కొనసాగించుకోగలుగుతున్నాను.” ఇది కాఫ్కా రచనా వ్యాసంగంలో రెండో ఉచ్ఛ దశ. ఈ దశలోనే “ట్రయల్” నవలతో పాటూ, రెండేళ్ళ క్రితం మొదలుపెట్టిన “తప్పిపోయిన మనిషి” (అమెరికా) నవలను కూడా పూర్తి చేశాడు (అంటే ఇప్పుడున్న అసంపూర్ణ స్థితికి తెచ్చి వదిలేశాడు). “ఇన్ ద పీనల్ కాలనీ”, “విలేజ్ స్కూల్ మాస్టర్” అనే మరో రెండు పెద్ద కథల్ని కూడా రాశాడు.

ఒక పక్క ప్రపంచ రాజకీయ పరిస్థితి మారింది. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం మొదలైంది. కానీ కాఫ్కాకు సమకాలీన రాజకీయ పరిస్థితుల పట్ల పెద్దగా ఆసక్తి ఉండేది కాదు. కాఫ్కా రచనలు ఎప్పుడూ అతని అంతర్లోకపు వెలుగునీడల్ని పట్టించుకున్నాయే తప్ప, బయటి ప్రపంచం వైపు చూపు సారించింది లేదు. కొంతమంది అతని రచనల్లో కొన్ని తర్వాతి నాజీ దురాగతాలకు జోస్యం చెప్పాయనీ (“ఇన్ ద పీనల్ కాలనీ”), బ్యూరాక్రసీ లోని అవినీతిని ఎండగట్టాయనీ (“ద ట్రయల్”) అంటారు. కానీ మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం మొదలవుతుంటే అతను తన డైరీలో రాసుకున్న ఒక ఎంట్రీ అలాంటి వాదనల్ని వెక్కిరిస్తుంది: “జర్మనీ రష్యా మీద యుద్ధం ప్రకటించింది. మధ్యాహ్నం ఈత కొట్టాను”.

ట్రయిల్ నవలా రచన కొంతకాలం బానే సాగింది గానీ, తర్వాత ఇక ముందుకు కదలక ఎక్కడిదక్కడే నిలిచిపోయింది. ఒంటరితనం మళ్ళీ అతణ్ణి కమ్ముకోసాగింది. అతనికి మళ్ళీ ప్రపంచం కావాల్సి వచ్చింది. మళ్ళీ ఫెలిస్‌కు ఉత్తరాలు రాయటం ప్రారంభించాడు. తమ ఎంగేజ్మెంటు పెళ్ళి దాకా రాలేకపోవటానికి కారణం ఆమే అన్నాడు. ఆమె తనకూ రచనకూ గల సంబంధాన్ని ఎప్పుడూ మనస్ఫూర్తిగా అర్థం చేసుకోలేదనీ, అర్థం చేసుకున్నా అంగీకరించలేదనీ అన్నాడు: “నా రచనకు గాఢ మైత్రీ నీతోనే, బద్ధ శత్రుత్వమూ నీతోనే, అందుకే, అది నిన్ను ఎంతగా ఇష్టపడిందో, తనను తాను కాపాడుకోవాల్సిన పరిస్థితి వచ్చేసరికి అంతగానూ వ్యతిరేకించింది” అని రాశాడు. ఫెలిస్ రచనకూ అతనికీ గల సంబంధాన్ని పూర్తిగా ఎప్పుడూ అంగీకరించ లేదన్నది నిజమే. ఆమె దాన్ని తనకో సవతిలా చూసింది. అందువల్లే కాఫ్కా ఎప్పుడూ ఆమెను రెండు చేతులా తన జీవితంలోకి ఆహ్వానించలేకపోయాడు. అలాగని పూర్తిగా కాదననూ లేకపోయాడు. కాఫ్కాకు పరిస్థితి అతని ఉత్తరాల ద్వారా మనకు తెలిసిందే, కానీ ఫెలిస్ ఏ కారణాల వల్ల అతనితో మళ్ళీ సయోధ్యకు సిద్ధమైందో తెలియదు. ఏదేమైనా ఆమె వైపు నుంచి కూడా మళ్ళీ ఉత్తరాలు మొదలయ్యాయి. ఈసారి అడపాదడపా కలుసుకోవటం కూడా మొదలుపెట్టారు. 1916 లో మరియెన్‌బాద్‌లో ఒక హోటల్లో ఓ పది రోజులు కలిసి కూడా గడిపారు. ఆ రోజుల్లో తన డైరీలో ఇలా రాసుకున్నాడు: “ఫెలిస్‌తో కలిసి జీవించటం అసాధ్యం; అసలు ఎవరితోనైనా కలిసి జీవించటం అసాధ్యమే; నేను బాధపడేది దానికి కాదు; నాకు ఒంటరిగా బతకగలగటం కూడా అసాధ్యమవటమే పెద్ద బాధ”. కానీ ఈ లోపలి గాభరాను బయటకు ప్రదర్శించకుండా మేకపోతు గాంభీర్యంతో ముందుకెళిపోయాడు. ఫలితంగా, మరలా రెండేళ్ళకు 1917 జూలైలో కాఫ్కా ఫెలిసీల రెండో ఎంగేజ్మెంటు జరిగింది. ఎంగేజ్మెంటు ఫంక్షను కూడా జరిగింది. కానీ ఈ సారి అతని లోపలి భయాలకు విధి ఒక తరుణోపాయాన్ని ముందు తెచ్చి నిలబెట్టింది.

విడుదల


1917 ఆగస్టు 9 రాత్రి, ముప్ఫై నాలుగేళ్ళ కాఫ్కా, విపరీతంగా రక్తం కక్కుకున్నాడు. డాక్టర్లు దాన్ని క్షయ వ్యాధిగా నిర్థారించారు. అప్పట్లో అది ప్రాణాంతక వ్యాధి. కాఫ్కా వెంటనే ఫెలిస్‌తో ఎంగేజ్మెంటు కాన్సిల్ చేసుకున్నాడు. పెళ్ళితో తాను సాగించిన ఐదేళ్ళ పోరాటానికి విధి నిర్దేశించిన ముగింపే ఈ వ్యాధి అని భావించాడు. చాన్నాళ్ళ తర్వాత ఇంకో ప్రేయసి (మిలెనా)కు రాసిన ఉత్తరంలో, ఫెలిస్‌తో ఒకవేళ పెళ్ళి జరిగినా అది ఎక్కువకాలం కొనసాగేది కాదంటూ ఇలా తీర్మానించాడు: “అలా సాగుతుందని స్వయానా నేనే ఆమెతో నమ్మబలికినా, అప్పుడప్పుడూ ఆమెను చాలా తీవ్రంగా ప్రేమించినా, పెళ్ళి కన్నా ముఖ్యమైంది వేరే ఏదీ లేదని నాకు తెలిసినా, అది ఎక్కువ కాలం సాగేది కాదు. దాదాపు ఐదేళ్ళు ఆమెపై దాడి చేశాను (పోనీ, నాపై నేనే చేసుకున్నాను) – కానీ అదృష్టవశాత్తూ ఆమె చాలా పటిష్టమైనది, ప్రష్యన్ – జ్యూయిష్ మిశ్రమం, దృఢమైన తిరుగులేని మిశ్రమం. కానీ నేనంత బలవంతుణ్ణి కాదు, పైపెచ్చు ఆమె బాధ మాత్రమే పడేది, నేను దాడీ చేసేవాణ్ణి బాధా పడేవాణ్ణి.”

క్షయ అని తేలిన తర్వాత ఎంగేజ్మెంటు కాన్సిల్ చేసుకోవటంతో పాటూ, ఆఫీసు నుంచి సెలవు కూడా తీసుకున్నాడు. ఈ సెలవును పదవీ విరమణ దాకా పొడిగిస్తూనే ఉన్నాడు. అప్పట్లో అతని చిన్న చెల్లి ఓట్ల తండ్రిని వ్యతిరేకించి (కాఫ్కా ఎన్నడూ చేయలేని ధైర్యంతో) బయటకు వచ్చి ఒక చిన్న పల్లెటూరు ‘జారూ’లో వ్యవసాయ క్షేత్రాన్ని కొనుక్కుని పని చేస్తోంది. కాఫ్కా ప్రాగ్ పట్టణాన్ని వదిలి చెల్లి దగ్గరకు వెళిపోయాడు. ఒక ఎనిమిది నెలలు అక్కడే గడిపాడు. దరిమిలా ఒక సందర్భంలో తాను జీవితంలో అత్యంత ఆనందంగా గడిపింది ఈ ఎనిమిది నెలలే అని చెప్పాడు. ఆ పల్లెటూరిలో, తత్వవేత్త కీర్క్‌గార్డ్‌ను చదువుతూ, చుట్టుపక్కల వనాల్లో తిరుగుతూ, ఊరి రైతు జనం మధ్య మసలుతూ కాలం గడిపాడు. రచన పట్ల ఇదివరకంతటి తీవ్రమైన నిబద్ధత లేకపోయినా, రాస్తూనే ఉన్నాడు. “జాకాల్స్ అండ్ అరబ్స్”, “కంట్రీ డాక్టర్” లాంటి రచనలు చేసింది ఈ కాలంలోనే. “నాకు ఇప్పటికీ ఆనందం దొరికేది ప్రపంచాన్ని [రచన ద్వారా] స్వచ్ఛమైన, నిజమైన, నిలకడైన స్థితికి లేపి నిలబెట్టగలిగినపుడే” అని డైరీలో రాసుకున్నాడు.

క్షయ నిర్థారణ అయ్యాకా కాఫ్కా ఎక్కువ సమయం వేర్వేరు ప్రాంతాల్లోని శనటోరియమ్స్‌లో గడపటం ప్రారంభించాడు. ఇలాంటి ఒక శనటోరియమ్‌లోనే పరిచయమైన ఇరవైయేడేళ్ళ జూలీ వోరిజెక్‌తో ప్రేమలో పడ్డాడు. ఆమె చెప్పులు తయారు చేసే చర్మకారుల కుటుంబానికి చెందిన అమ్మాయి. సరదాగా మాట్లాడుతుంది. మాక్స్ బ్రాడ్‌కు రాసిన ఒక ఉత్తరంలో ఆమె సమక్షంలో గత ఐదేళ్లలో ఎన్నడూ లేనంతగా నవ్వానని రాసుకున్నాడు కాఫ్కా. అంతేకాదు, ఫెలిస్‌తో వివాహాన్ని రద్దు చేసుకోవటానికి అతను ఏ క్షయ వ్యాధిని కారణంగా చూపించాడో, అది ఇపుడు జూలీతో పెళ్ళి ప్రతిపాదన చేయటానికి మాత్రం అడ్డు రాలేదు. (ఫెలిస్ అనే అబ్సెషన్ నుంచి విముక్తుడు కావటానికి కాఫ్కా ఈ వ్యాధిని ఒక వంకలా వాడుకున్నాడనటానికి ఇదే ఋజువు.) కానీ అతని ఇంట్లో వ్యతిరేకత వచ్చింది. మంచి కుటుంబానికి చెందిన అమ్మాయి ఫెలిస్‌ను వదిలేసి, ఈ అలగా పిల్లను చేసుకోవటమేమిటని తండ్రి మండిపడ్డాడు. “ఆ పిల్ల బాగా ఏరి ఎంపిక చేసుకున్న రవికేదో తొడుక్కుని ఉంటుంది – ఇక్కడ ప్రాగ్‌లో యూదు అమ్మాయిలంతా అందుకు తప్ప ఇంకెందుకూ పనికి రారు, దాంతో నువ్వేమో పెళ్ళికి తయారైపోయావు – అంతకన్నా ఇంకేదైనా చేయచ్చని తట్టలేదా? నీకంత బెరుగ్గా వుంటే చెప్పు, నేనే నిన్ను నా వెంట తీసుకెళ్తాను,” అంటూ, ఆమెను పెళ్ళి చేసుకోవటం కంటే వేశ్య దగ్గరకెళ్ళి కుతి తీర్చుకోవటం నయమనే అర్థం వచ్చేలా మాట్లాడాడు. తల్లిదండ్రుల వ్యతిరేకత వల్ల కాఫ్కా చివరకు ఈ పెళ్ళి ఆలోచన మానేశాడు. ఈ విషయంలో తండ్రి ప్రవర్తించిన తీరుకో, లేక, ఇక మృత్యువు గుమ్మం దగ్గరే ఎదురుచూస్తోంది కాబట్టి అరకొరగా మిగిలిన లెక్కలు తేల్చేసుకోవాలనో తెలియదు గానీ, ఈ సమయంలోనే కాఫ్కా తండ్రికి ఒక పెద్ద ఉత్తరం రాశాడు. బహుశా ఏ కొడుకూ ఏ తండ్రికీ రాసి ఉండనంతగా పెద్ద ఉత్తరం ఇది. దాదాపు వందపేజీలకు పైగా ఉత్తరమైతే రాశాడు గానీ తండ్రికి పంపే ధైర్యం మాత్రం చేయలేకపోయాడు. మరణానంతరం ఇది “లెటర్ టూ ఫాదర్” పేరిట ప్రచురితమైంది.

ఎక్కువగా శనటోరియాల్లో ఉంటూ, అడపాదడపా చిన్న చిన్న కథా రూపమైన రచనలు చేస్తూ గడుపుతున్న ఈ కాలంలోనే మరో ముఖ్యమైన ప్రేమానుభవం అతని చెంతకు వచ్చింది. 1920 జనవరిలో వియెన్నా నుంచి మిలెనా జెసెంకా అనే ఇరవైనాలుగేళ్ల వివాహిత కాఫ్కాకు ఉత్తరం రాసింది. ఉత్తరంలో కాఫ్కా రచన “ద స్టోకర్”ను చెక్ భాషలోకి అనువదించటానికి అనుమతి కోరింది. ఆ విధంగా కాఫ్కా జీవితంలో మరో ఉత్తరాల ప్రేమ మొదలైంది. కానీ ఇది మొదటి ప్రేమంత గుడ్డిదీ, అవకతవకదీ కాదు. మిలెనా ఫెలిస్‌లా కాదు. ఆమె కాఫ్కాకు మేధోపరంగా తగిన జోడీ. స్వయంగా రచనాశక్తి ఉన్న వ్యక్తి. పైగా అతణ్ణి సంపూర్ణంగా అర్థం చేసుకుంది. కళాకారునిగానే కాదు, వ్యక్తిగానూ అతణ్ణి అతని సమకాలీనుల కన్నా, మిత్రుల కన్నా కూడా చక్కగా అంచనా వేసింది. మాక్స్ బ్రాడ్‌కు రాసిన ఓ ఉత్తరంలో: “అతణ్ణి అందరూ అబ్‌నార్మల్ అంటారు గానీ, అదే అతనిలో సుగుణం. అతనితో ఇదివరకూ ఉన్న స్త్రీలందరూ మామూలు స్త్రీలు, మరోలా జీవించటం చేతకానివాళ్ళు. నా దృష్టిలో మనమే రోగగ్రస్తులం; అతనొక్కడే ఆరోగ్యవంతుడు, అతను మాత్రమే సరిగా చూడగలవాడూ, సరిగా అనుభూతించగల వాడు, అతను మాత్రమే స్వచ్ఛమైన వాడు. అతను జీవితాన్ని నిరాకరించేవాడు కాదు; అతను నిరాకరించేదల్లా ఇలాంటి జీవితాన్ని. నాకే గనక అతనితో ఉండే వీలుంటే, నాతో చాలా సంతోషంగా ఉండేవాడు” అని రాసింది. కానీ ఆమెకు ఆ వీల్లేకపోయింది. దీనికి ఒక కారణం ఆమె వివాహం. ఆమె భర్తతో ఆమెకు చాలా సమస్యలున్నాయి, కానీ అతణ్ణి వదిల్లేని ఒక అనిశ్చిత ప్రేమ కూడా ఉంది. ఇంకోకారణం, కాఫ్కాతో జీవితమంటే ఒక సన్యాసి తరహా జీవితం అవుతుందని ఆమెకు తెలుసు. జీవితం పట్ల ఎన్నో ఆకాంక్షలతో, విభిన్న ఆసక్తులతో ఉన్న ఈ అమ్మాయి దీనికి సిద్ధం కాలేకపోయింది. ఇద్దరూ మొదట్లో ఒకట్రెండు సార్లు కలుసుకున్నారు, సెక్సు అనుభవం కూడా అయింది. కానీ కాఫ్కా సహజంగానే తన ఈ చివరి రోజుల్లో చెంతనుండే తోడు కోరుకున్నాడు. పైపెచ్చు మిలెనా బాగా భావోద్వేగాలున్న అమ్మాయి. ఆరోగ్యపరంగా అంతకంతకూ క్షీణిస్తున్న కాఫ్కా ఈ ఉద్వేగపూరితమైన అనుబంధాన్ని భరించలేకపోయాడు. ఒక దశలో ఇక తనకు ఉత్తరాలు రాయవద్దని అల్టిమేటం ఇచ్చేశాడు. మిలెనా హతాశురాలైంది. కానీ ఇది తప్పదనీ, తమది ఎటూ చేరని బంధమనీ ఆమెకూ తెలుసు. తర్వాత అడపాదడపా అతణ్ణి కలుసుకునేది గానీ, ఆ బంధం క్రమేపీ వీగిపోయింది.

1922లో కాఫ్కా మరో నవలా ప్రయత్నం చేశాడు. ఇది అతని అసంపూర్ణ నవలాత్రయంలో చివరిదైన “ద కాసల్”. కాఫ్కా నవలలన్నీ అసంపూర్తివి కావటం అతని పాఠకులకు ఎన్నడూ ఇబ్బంది కాలేదు. ఒకరకంగా అవి ఆద్యంతాలతో నిమిత్తం లేని రచనలు. వాటికి నడకే ముఖ్యం, ఎక్కడ మొదలైందీ, ఎక్కడ ముగిసిందీ అన్నది కాదు. “ద కాసల్” కూడా అంతే. ఒక మంచు కురుస్తున్న రాత్రి ‘కె’ అనే వ్యక్తి ఒక గ్రామంలోకి ప్రవేశిస్తాడు. అతనికి అక్కడ లాండుసర్వేయరుగా వచ్చి చేరమని కబురొస్తుంది. ఆ గ్రామానికి మధ్యలో ఉన్న ఎత్తయిన కోట ఆ గ్రామాన్ని పాలిస్తుంది. అక్కణ్ణించే తనకు కబురొచ్చిందని కె అనుకుంటాడు. కానీ ఆ కోట ఉద్యోగులు అలాంటి కబురేమీ తాము పంపలేదంటారు. చివరిదాకా ‘కె’ లాండు సర్వేయరుగా తన ఉనికికో అర్థాన్ని సంపాదించేందుకు కోట చుట్టూ తిరుగుతూ ప్రయత్నం చేస్తూనే ఉంటాడు. చివరకు ఈ ప్రయత్నమే అతని ఉనికికి అర్థంగా మిగులుతుంది.

“లెటర్ టూ ఫాదర్” రాసిన తర్వాత తండ్రీ-కొడుకూ ఇతివృత్తాలూ, “ద ట్రయల్” రాసిన తర్వాత దోషమూ-శిక్ష ఇతివృత్తాలూ ఇక కాఫ్కాను వెంటాడటం మానేశాయి. అతని తర్వాతి రచనల్లోని ఇతివృత్తాల ధోరణి మారింది. సొంత భయాల నుంచి బయటపడ్డాడు. ఆధునిక మానవునిగా తనకు సంక్రమించిన భయాల్ని ఇతివృత్తంగా తీసుకుని రాయసాగాడు. మనిషికీ-మృత్యువుకూ, మనిషికీ-సృష్టికర్తకూ, మనిషికీ-అతణ్ణి ఆవరించిన నిర్దయాపూరిత సృష్టికి గల సంబంధాలు ఈ దశలో అతని ఇతివృత్తాలు. ప్రముఖ అర్జెంటినా రచయిత బోర్హెస్, “దేవునితోనూ, గ్రహింప శక్యం కాని అతని సృష్టితోనూ మనిషికున్న నైతిక సంబంధమే కాఫ్కా రచనల ఇతివృత్తం” అన్నది ఈ దశలోని రచనల గురించే. వీటిలో “ద కాసల్”, “ద గ్రేట్ వాల్ ఆఫ్ చైనా”, “ద బర్రో” ముఖ్యమైనవి. ఈ కాలంలో రాసిన మరికొన్ని రచనల ఇతివృత్తాలు కళాకారునికీ-అతని కళకీ, కళాకారునికీ-అతని పరిసరాలకూ గల సంబంధాన్ని చర్చిస్తాయి: “ఫస్ట్ సారో”, “హంగర్ ఆర్టిస్ట్”, “జోసిఫీన్ ద సింగర్, ఆర్ ద మౌస్ ఫోక్” వీటిలో ముఖ్యమైనవి. ఈ చివరి కథే అతను చివరగా రాసింది.

ఎవరైనా కాఫ్కా గురించి రాయటం మొదలుపెట్టారంటే, అతను తన రచనలన్నింటినీ మరణానంతరం కాల్చేయమన్నాడన్న సంగతి ప్రస్తావించకుండా ముగించరు. కాఫ్కా ఈ పనిని మిత్రుడు మాక్స్ బ్రాడ్‌కు అప్పగించాడు. అతని కోసమని అట్టేపెట్టిన ఒక చీటీలో ఇలా రాశాడు: “నా రచనలన్నింటిలోనూ ఎంచదగినవి ఇవే: ‘ద జడ్జిమెంట్’, ‘ద స్టోకర్’, ‘మెటమార్ఫసిస్’, ‘ఇన్ ద పీనల్ కాలనీ’, ‘ఎ కంట్రీ డాక్టర్’, ఇవిగాక ఒక చిన్న కథైన ‘హంగర్ ఆర్టిస్ట్’. ఈ ఐదు పుస్తకాల్నీ, ఈ చిన్న కథనూ ఎంచదగినవీ అంటున్నానంటే దానర్థం వాటిని మరలా ముద్రించి తర్వాతి తరాలకు అందివ్వమని కాదు; అసలు అవి మొత్తంగా తుడిచిపెట్టుకుపోయే వీలుంటే నాకు అంతకన్నా కావాల్సిందేమీ లేదు. కానీ అవంటూ ఎలాగూ ఉన్నాయి గనుక, ఎవరన్నా వాటిని దగ్గర ఉంచుకోదలిస్తే ఉంచుకోవచ్చు. మిగతా అన్నీ – లేఖలూ, నోటుబుక్సూ, రాతప్రతులూ, అడపాదడపా పత్రికల్లో ప్రచురితమైన రచనలూ అన్నీ – మినహాయింపులేవీ లేకుండా కాల్చేయాలి.” కానీ మాక్స్ బ్రాడ్ ఈ పని చేయలేదు. ఈ చీటీలో ప్రస్తావించిన వాటితో పాటూ, ఎన్ని లభ్యమైతే అన్ని రచనలూ ప్రచురితమయ్యేలా శ్రద్ధ తీసుకున్నాడు. తానే వాటికి సంపాదకునిగా కూడా మారాడు. అసంపూర్ణ నవలల్లో అధ్యాయాల్ని ఒక వరుసలో కూర్చాడు, కొన్నింటికి ఆకర్షణీయమనుకున్న పేర్లు పెట్టాడు. ప్రాణ స్నేహితుని ఆఖరు కోరిక పట్ల తాను చూపించిన ఈ అవిధేయతకు మాక్స్ బ్రాడ్ ఎప్పుడూ చింతించలేదు, సాహితీ ప్రపంచమూ అతణ్ణి తప్పు పట్టలేదు. తాను ఈ కోరికను పాటించబోనన్న సంగతి కాఫ్కాకు కూడా ముందే తెలుసని బ్రాడ్ అన్నాడు. ఈ ఆఖరు కోరిక నుంచి ఎంతోమంది అనేకరకాల తాత్పర్యాలు తీశారు. కానీ రచయిత బోర్హెస్ ఒక ఇంటర్య్వూలో వెల్లడించిన అభిప్రాయం సరైనదనిపిస్తుంది: “అతను బ్రాడ్‌ని కాల్చేయమని అడిగాడు నిజమే. కానీ బ్రాడ్ అలా చేయడని అతనికీ తెలుసు. ఆ రచనలన్నీ అసమగ్రమైనవని కాఫ్కాకు తెలుసు, అది తనకి తెలుసన్న సంగతి లోకానికి కూడా తెలియాలని అలా రాశాడు, అతను అవి కూడా ముద్రింపబడాలనే అనుకున్నాడు; తన గొప్ప కావ్యాన్ని మిత్రుడికి వదిలేసి, దాన్ని ధ్వంసం చేయమన్నాడు. అలా జరగదని ఇద్దరికీ తెలుసు. ఎంతైనా వాళ్ళిద్దరూ మిత్రులు.”

దీనికి కాఫ్కా మాటల్లోనే ఇంకో ఋజువు కూడా ఉంది. దాదాపు పదేళ్ల క్రితం 1912లో, ఇంకా మృత్యువు జాడ ఏదీ కనుచూపు మేరలో లేని ఇరవై తొమ్మిదేళ్ల ప్రాయంలోనే, ఏదో భవిష్యత్తు తెలిసిన వాడిలా, మాక్స్ బ్రాడ్‌కు ఒక ఉత్తరంలో ఇలా రాశాడు: “మన రచనల్లో అసమగ్రంగా ఉన్న వాటిని ఇక అలాగే వదిలేసే వెసులుబాటు ఉండేది మనం మృత్యుశయ్య మీద ఉన్నపుడు మాత్రమే.” తనకు ఇప్పుడా వెలుసుబాటు ఉందని కాఫ్కాకు తెలుసు. కానీ, బోర్హెస్ చెప్పినట్టు, తన తక్కిన రచనలతో పోలిస్తే, ఈ రచనలు కాస్త అసమగ్రమైనవే అన్నది తనకు తెలుసున్న సంగతి అందరికీ తెలియాలని, ఈ తెలివైన చీటీ జత చేశాడు. అయితే, తాను సమగ్రమని అనుకున్న రచనలకన్నా (ఒక్క మెటమార్ఫసిస్‌ను మినహాయిస్తే), ఈ అసమగ్ర రచనలతోనే కాఫ్కాకు ఎక్కువ పేరు వచ్చింది.

కాఫ్కా 1922 జూలైలో తన ఆఫీసు ‘కార్మిక ప్రమాద భీమా సంస్థ’ నుంచి పింఛనుతో పూర్తిగా పదవీవిరమణ పొందాడు. ఇంట్లో తక్కువా, శనటోరియాల్లో ఎక్కువగా రోజులు గడపసాగాడు. వ్యాధి అంతకంతకూ ముదురుతూ వచ్చింది. కానీ, విధి అల్లికలోని చివరి మెలికలాగా, అతని జీవితంలో ఏకైక ఆనందకర ప్రేమానుభవం ఈ సమయంలోనే అతనికి ఎదురుపడింది.

1923 జూలైలో ఒక సముద్రతీర రిసార్టులో సేదతీరటానికి వెళ్ళిన కాఫ్కాకు అక్కడ పాతికేళ్ల డోరా డైమంట్ పరిచయమైంది. ఆమె కళ్ళనిండా స్వతంత్రపు కలలతో ఇల్లు వదిలి పారిపోయిన అమ్మాయి. ప్రస్తుతం బెర్లిన్‌లో ఒక అనాథాశ్రమంలో కిండర్‌గార్డెన్ టీచరుగా పని చేస్తూ, జీవితాన్ని తేలికగా సరదాగా గడిపేస్తోంది. ఇద్దరి మధ్యా సాన్నిహిత్యం చాలా త్వరగా చిక్కనైపోయింది.

ఇప్పటిదాకా తన తల్లిదండ్రుల్నీ, ప్రాగ్ పట్టణాన్నీ విడిచి బయటకు వచ్చే ధైర్యం చేయలేని కాఫ్కా, ఇపుడు డోరాతో కలిసి బతకటానికి బెర్లిన్ నగరానికి మకాం మార్చాడు. ఇద్దరూ ఒక చిన్న ఫ్లాట్‌ తీసుకుని సహజీవనం ప్రారంభించారు. ఇప్పుడిక కాఫ్కాలో సాహిత్యానికీ – స్త్రీ తోడుకూ మధ్య ఘర్షణ లేదు. ఒకప్పుడు ఫెలిస్ అతను రాస్తుండగా చూడాలని ఉందని రాస్తే, రాసేటప్పుడు ఒంటరితనం ముఖ్యమనీ, పక్కన ఎవరున్నా రాయలేననీ చాంతాడు లెక్చరు దంచినవాడల్లా, ఇప్పుడు తాను రాసుకుంటున్న గదిలోనే డోరా కుట్టుపని చేసుకుంటున్నా ఇబ్బందిపడని స్థితికి వచ్చాడు.

మొదట్లో అతను సాహిత్యానికి తన మీద చాలా అజమాయిషీ ఇచ్చేసుకున్నాడు. దాని ప్రతీ డిమాండ్‌నీ సప్లయి చేయటానికి ప్రయత్నించాడు, చేశాడు కూడా. కానీ అతణ్ణి అంతగా తన అధీనంలోకి తెచ్చుకున్న సాహిత్యం, సందు దొరికినపుడల్లా అతనిపై దాడి చేసే ఒంటరితనాన్నించీ, భయాల్నించీ, అతణ్ణి కాపాడుకోలేకపోయింది. చావు ఒక ఖరారైన సత్యంగా కనుచూపుమేరలోకి వచ్చి నిలబడ్డాకా మాత్రమే, సాహిత్యం తనను అన్నింటి నుంచీ కాపాడలేదని కాఫ్కాకు అర్థమైంది. ఒక పూర్తి జీవితాన్ని ఒంటి చేత్తో సార్థకం చేయగలిగేంతటి శక్తి రచనా వ్యాసంగానికి లేదని తెలుసుకున్నాడు. మనిషి సహజాతాల్లో ఒకటైన తోడు కోసం ఆరాటం తీరకపోతే అతను చావును రెండు చేతులా సంతృప్తిగా ఎన్నటికీ ఆహ్వానించలేడని గ్రహించాడు. దాంతో సాహిత్యం నుంచి అతనికి ఎట్టకేలకు విడుదల లభించినట్టయింది.

డోరా కూడా అతని గత ప్రేయసులందరి కన్నా భిన్నమైంది. ఫెలిస్ కాఫ్కా నుంచి ఒక భర్తను కోరుకుంది, మిలెనా అతణ్ణించి ఒక మేధోపరమైన సాంగత్యాన్ని కోరుకుంది, కానీ డోరా అతణ్ణించి అచ్చంగా ఒక ప్రేమికుణ్ణి మాత్రమే కోరుకుంది. అంతే కాదు, సాహిత్యాన్ని అతని మరో ప్రేయసిగా, తన సవతిగా, చాలా తేలికగా అంగీకరించింది. అంగీకరించటం కూడా కాదు, అతనిలో సాహిత్యాంశ ఒకటి ఉందని గమనింపుకు కూడా రానంతగా ప్రేమించింది. దీనికి ఋజువేంటంటే, అతను “ట్రయల్” అనే నవలొకటి రాశాడని అది ప్రచురితమయ్యేదాకా ఆమెకు తెలియదు. She loved him to that level of distraction: “కాఫ్కాతో కలిసి ఉన్నంత కాలమూ నేను చూడగలిగింది అతణ్ణీ నన్నూ మాత్రమే. నాకు అతను తప్పించి అతనికి చెందిన తక్కినవన్నీ సంబంధం లేనివీ, పరిహాసాస్పదమైనవీను. అతని రచనా వ్యాసంగం గురించి నన్నడిగితే ఎక్కువలో ఎక్కువ అది అంత ముఖ్యం కాదని చెప్తాను” అంటుంది. అంతే కాదు, కాఫ్కా తదనంతరం ఆమె కాఫ్కా గురించి చెప్పింది చూస్తే, మనకు తెలిసిన కాఫ్కా ఈ కాఫ్కా ఒకరేనా అనిపిస్తుంది. కాఫ్కా ఎప్పుడూ సరదాగానే ఉండేవాడనీ, నవ్వని సమయాలు అరుదనీ చెప్పిందామె.

కానీ, ఎట్టకేలకు దక్కిన ఈ ప్రేమకు విధి కేటాయించిన నిడివి పదకొండు నెలలు మాత్రమే. ఈ కాస్త సమయం కూడా వాళ్ళు అనేక ఒడిదుడుకుల మధ్య గడిపారు. ఒకపక్క కాఫ్కా ఆరోగ్యం క్షీణిస్తోంది, మరోపక్క ప్రపంచవ్యాప్తంగా పెచ్చరిల్లిన ఆర్థిక సంక్షోభం ఈ జంటనీ పీడించింది. ధరలు పెరగటంతో కాఫ్కా పింఛను ఇద్దరికీ సరిపోయేది కాదు. చివరకు హోటల్లో భోజనం చేయటం కూడా అరుదైన సందర్భాలకు మాత్రమే పరిమితమైన లగ్జరీగా మారిపోయింది. కొత్త సంవత్సరం రోజైతే, కిరసనాయిల్ లేక, ఇద్దరూ కొవ్వొత్తుల మీద వంట వండుకున్నారు. అద్దెలు చెల్లించలేక పదే పదే ఇళ్ళు మారాల్సి వచ్చేది. కానీ ఈ ఒత్తిడులు పూర్తిగా కాఫ్కా మీద పడకుండా డోరా అతణ్ణి కాచుకునేది. అందుకే, బహిరంగంగా పరిస్థితులు ఎంత గడ్డుగా ఉన్నా, అంతరంగంలో అతను అత్యంత ప్రశాంతంగా ఉన్నది ఈ కాలంలోనే. బెర్లిన్‌లో కాఫ్కా ఇంటికి చుట్టంచూపుగా వచ్చిన మాక్స్ బ్రాడ్, అక్కడి సన్నివేశాన్ని ఇలా గుర్తు చేసుకున్నాడు: “నాకక్కడ సంతోషపర్వం ఎదురైంది. నా మిత్రుణ్ణి ఎట్టకేలకు ఉల్లాసంగా చూశాను; అతని శారీరక ఆరోగ్యం మరింత దిగజారిందన్నది నిజమే. కానీ అప్పటికైతే అది కూడా ఏమంత ప్రమాదకరం కాదనిపించింది. నా మిత్రుడు సరైన దారిలో పడ్డాడు, తన జీవితపు చివరి ఏడాదిలో జీవితభాగస్వామితో ఆనందంగా ఉన్నాడు.”

కానీ అప్పుడప్పుడూ భూతాలు చుట్టుముట్టేవి. ‘భూతాల’న్నది కాఫ్కా తన భయాలన్నింటికీ కలిపి పెట్టుకున్న పేరు. ఈ తీవ్రత అధికమైన ఒక సందర్భంలో, ఆ భూతాల్నించి విముక్తి పొందాలంటే తాను రాసినవి కాల్చేయటమే ఏకైక మార్గమని చెప్పి, డోరా చేత తన రచనలు కొన్నింటిని కాల్పించేశాడు.

మృత్యువుతో కాఫ్కా భేటీ ఏమంత ప్రశాంతంగా సాగలేదు. శారీరక బాధ అధికమైంది. ఆసుపత్రిలో చేరక తప్పలేదు. జీవితాంతం మద్యం జోలికి పోని కాఫ్కా, బాధ భరించలేక వైను కొద్ది కొద్ది డోసులు తాగటం మొదలుపెట్టాడు. చివరకు ఇన్‌ఫెక్షన్ పాకి గొంతు వాచిపోయింది. మాట్లాడే వీల్లేక చీటీల ద్వారా విషయం తెలియజేసేవాడు. ఉపశమనం కోసం నరాల్లోకి ఆల్కహాలిక్ ఇంజక్షన్లు ఇచ్చేవారు. 1924 జూన్ 4 న బాధ తీవ్రమైపోయింది. ఆ సాయంత్రం డోరా బయటి నుంచి పూలను తీసుకువస్తే, అలాంటి స్థితిలో కూడా, అందర్నీ ఆశ్చర్యపరుస్తూ, అతి కష్టం మీద పైకి లేచి పూల వాసన చూశాడు. అతను మాట్లాడిన చివరి మాటలు, డాక్టరుతో: “పొలాల్లో లిల్లీలు తీసుకురండి, కానీ ఇంజక్షన్ మాత్రం వద్దు.” కాఫ్కా అంత్యక్రియల్లో డోరా సృహతప్పి కూలబడిపోయింది. కాఫ్కా తండ్రికి ఈ ప్రదర్శన నచ్చక అటు తిరిగి నిలబడ్డాడు. కానీ మిగతా కుటుంబం డోరాను బాగానే ఆదరించింది. ఆమే కాఫ్కా భార్య అన్నట్టు అతని రచనల రాయల్టీలను ఆమెకే అందే ఏర్పాటు చేసింది.

కాఫ్కా చనిపోయిన మూడు రోజులకు, అతని పాత ప్రేయసి మిలెనా రాసిన నివాళి ఒక పత్రికలో వచ్చింది. కాఫ్కాను ఆమె ఎంత లోతుగా అర్థం చేసుకుందో ఈ నివాళి చెప్తుంది. అందులో ఒక భాగం: “అతను సిగ్గరి, భయస్తుడు, సున్నితమనస్కుడు, మంచివాడు, కానీ అతను రాసిన పుస్తకాలు మాత్రం క్రూరమైనవీ, బాధపెట్టేవీను. అతను ప్రపంచాన్ని అదృశ్య భూతాలతో నిండినది గానూ, అవి ఎల్లపుడూ నిస్సహాయమానవులపై విరుచుకుపడి, వారిని నాశనం చేయటానికి ప్రయత్నిస్తున్నట్టుగానూ చూశాడు. అతను నిశిత దృష్టిగలవాడు; జీవించలేనంత విజ్ఞుడూ, పోరాడలేనంత బలహీనుడూను. కానీ ఇది స్వచ్ఛమైన మనుషులకు ఉండే బలహీనత; భయాలకూ, అపార్థాలకూ, నిర్దయకూ, అసత్యాలకూ ఎదురెళ్లలేని బలహీనత. వారు తమ బలహీనతల్ని మొదటే ఒప్పేసుకుని, లొంగిపోయి, తద్వారా విజేతలే సిగ్గుపడేలా పరిస్థితి కల్పిస్తారు. అతను తోటి మనుషుల్ని అర్థం చేసుకున్న తీరు ఒంటరిగా జీవించే వాళ్ళకి మాత్రమే సాధ్యం, అలాంటి వాళ్ళ గ్రహణ ఎంత సున్నితంగా శృతి చేయబడి ఉంటుందంటే, క్షణమాత్ర భంగిమల విన్యాసాన్ని బట్టి వారు అవతలి మనిషిని ఆమూలాగ్రం చదివేయగలరు. ప్రపంచం గురించి అతని జ్ఞానం విస్తారమైనదీ లోతైనదీను, అసలు అతనే ఒక విస్తారమైన లోతైన ప్రపంచం.”

అయితే విధి కాఫ్కా జీవితాన్ని త్వరగా ముగించి మంచి పనే చేసిందని చెప్పాలి. తన అంతర్లోకపు నీడల్నే తట్టుకోలేనంత సున్నితమైన కాఫ్కా, తదనంతర కాలంలో చుట్టూ చిక్కబడిన నాజీ దురాగతాల చీకట్లను అసలు భరించలేకపోయేవాడు. ఆ యాతనలేవీ కంటపడకుండా మృత్యువు సరైన అదనులో అతని కళ్ళు మూసేసింది. కానీ అతని కుటుంబం మాత్రం తప్పించుకోలేకపోయింది. అతని చెల్లెళ్ళూ ఇతర బంధువులంతా కాన్సన్‌ట్రేషన్ కాంపుల్లో చనిపోయారు. మిలెనా కూడా అక్కడే చనిపోయింది. డోరా తప్పించుకోగలిగింది. మాక్స్ బ్రాడ్ కూడా చివరి క్షణాల్లో తప్పించుకున్నాడు. తన పేరు సాహితీ చరిత్రలో శాశ్వతం చేయబోయే కాఫ్కా రచనలున్న సూట్‌కేసు తీసుకుని, 1939లో, ఇక నాజీలు చుట్టుముట్టేస్తున్నారనగా, ప్రాగ్ వదిలి పాలస్తీనా పారిపోయాడు.

కాఫ్కా డైరీలో ఒక మాట ఉంటుంది: “పరిమిత వలయం స్వచ్ఛమైనది” (Limited circle is pure), అలాగే ఇంకో చోట ఇలా రాస్తాడు: “జీవిత ప్రారంభంలో చేయాల్సిన ముఖ్యమైన పని: నీ జీవిత కక్ష్యను అంతకంతకూ కుదించుకుంటూ రావాలి, అంతేకాదు అడపాదడపా నువ్వు ఆ కక్ష్యకు వెలుపలే ఎక్కడన్నా నక్కావేమో తనిఖీ చేసుకుంటూ ఉండాలి.” ఈ రెండు వాక్యాలు ఒకే భావాన్ని వ్యక్తీకరిస్తాయి. జీవిత పరిధిని కుదించుకోవటం గురించి. కాఫ్కా తన వలయాన్ని అంతకంతకూ కుదించుకుంటూ వచ్చాడు. జీవించే క్రమంలో జీవితానికి అదనంగా, అనవసరంగా వచ్చి అంటుకునే ప్రతీ అల్పత్వాల్నీ నిర్మూలించుకుంటూ వచ్చాడు. చివరికి ఓ స్వచ్ఛమైన వలయం మిగిలింది. అది ఆధునిక మానవాళికంతటికీ ప్రాతినిధ్యం వహించగలిగేంత స్వచ్ఛమైనది. ఆ వలయాన్ని విశ్వనియమాల వలయంతో పోల్చి సరిచూశాడు, తేలిన అసంగతాలకు భయపడ్డాడు, బాధపడ్డాడు, ఆధునిక మానవుని తరపున… శిలువ మోశాడు.

కాశీభట్లతో పునః కరచాలనం: “కాలం కథలు”

‘నేనూ చీకటి’ నవల ఆంధ్రప్రభలో ధారావాహికంగా ప్రచురితం అవుతున్నప్పుడు నేను కాశీభట్ల పేరు మొదటిసారి అచ్చులో చూశాను. అప్పటి నా పదిహేనేళ్ల బుర్రకి ఆ రచన అంతగా అర్థం కాలేదు. తర్వాతెప్పుడో డిగ్రీ పూర్తయిన కొత్తల్లో స్వాతి మాసపత్రిక అనుబంధ నవలగా వచ్చిన ‘దిగంతం’ పాఠకునిగా నాకో కనువిప్పు. అది ఎల్లకాలం నికరంగా నిలిచే కనువిప్పులకు ఆస్కారముండే వయసు కాకపోవచ్చు. కానీ పరిధీ, విస్తృతుల్లో పరిమితమైన ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యంపై ఓ మాదిరి అవగాహన రావటానికి ఆ మాత్రం వయసు చాలనే ఇప్పటికీ అనుకుంటాను. అప్పట్లో నేను ఓ పక్కేమో. . . పేజీలు చకచకా తిప్పించేసి, పూర్తి చేశాకా మనసులో ఏ మాత్రం నిలవని పాపులర్ సాహిత్యాన్ని రీముల్లెక్కన హరాయించుకుంటున్నాను; మరోపక్క మేథో స్థాయిని అప్‌గ్రేడ్ చేసుకోవాలనే ఒకే ఒక్క చవకబారు కారణంతో క్లాసిక్ సాహిత్యంగా పిలవబడే (చలం, బుచ్చిబాబు, గోపీచంద్, తిలక్, ముళ్లపూడి. . .) రచనల్ని పట్టుబట్టి చదువుకుంటూ వస్తున్నాను. అలాంటప్పుడు కాశీభట్లను చదవటం – ఆయన ‘నేనూ చీకటి’కి ముందు మాట రాస్తూ కవి శేషేంద్ర అంటాడే అలా – నా పఠనా ప్రపంచంలో ఒక బౌద్ధిక భూకంపాన్నే సృష్టించింది.

అలాంటి శైలీ, ఇతివృత్తమూ, దృక్పథాలు నేను అదివరకూ ఎక్కడా చూడనివి. అప్పటి నా పఠనా ప్రపంచంలో నన్ను ఆ స్థాయిలో ఆకట్టుకున్న రచయితలెవరూ లేరు. అసలు ఈ మనిషి కూడా నాతో పాటూ సమకాలీనంగా భూమ్మీద బతుకుతున్నాడా అనిపించేది. ఇందాక చెప్పిన రెండు నవలల్తో పాటూ, అతని రచనలన్నీ ఏవి తారసపడితే అవి చదివేశాను. అంటే ఎన్నో లేవు, ‘తపన’, ‘మంచుపూవు’, ‘తెరవని తలుపులు’ మొదలైన నవలలూ, ‘కాశీభట్ల వేణుగోపాల్ కథలు’, ‘ఘోష’ అనే రెండు కథా సంపుటాలూ.

కానీ నాకు త్వరలోనే ఒక ఇబ్బంది ఎదురైంది. ఏ మాత్రం సొంత గొంతుకలేని వాళ్ల పుస్తకాలు వరసగా ఎన్ని చదివినా చదివిందే చదువుతున్నామనే భావన కలగకపోవచ్చు, ఎందుకంటే వాళ్ల పుస్తకాలు కలిగించే ప్రభావం తక్కువ కావటంతో, వాళ్ల రెండో పుస్తకం చదివేసరికే మొదటి పుస్తకం తాలూకు పఠనానుభూతి ఆవిరైపోయి ఉంటుంది. కానీ కాశీభట్లకే ప్రత్యేకమైన ఆ శైలి ప్రభావం నుంచి అంత తొందరగా బయటపడటం కష్టం. దాంతో మరుసటి నవలకి వచ్చేసరికి గత నవల కలగజేసిన ప్రభావాన్ని మించిందేదో ఆశించడం, అది అక్కడ అందకపోవడంతో నిరాశ చెందటం. . . ఇలా ప్రతీ రెండో నవలకీ కాశీభట్ల పలచబడి పోసాగాడు. ఆయన్ని ఆయనే పదే పదే కాపీ కొట్టుకుంటున్నాడన్న భావన కలగసాగింది. ఒక పాఠకునిగా నేను చాలా త్వరగా saturation point (సంతృప్త స్థితి) కి చేరుకున్నాను.

చైతన్య స్రవంతి శైలి బుచ్చిబాబు, వడ్డెర చండీదాస్, అంపశయ్య నవీన్ వగైరా చాలామంది రచయితలు వాడారు. కానీ వాళ్ల చేతుల్లో అది ఓ అరువుతెచ్చుకున్న పరాయి సరుకుగానే మిగిలిపోయింది. కానీ సంస్కృతాంధ్రాంగ్ల భాషల్లో మంచి పట్టూ, దగ్గరి పరిచయమూ ఉన్న కాశీభట్ల చేతిలో అది కవిత్వ స్థాయిని అందుకుంది. దాన్ని పూర్తిగా చైతన్య స్రవంతి శైలి అని అనలేం, it’s like an elliptical soliloquy (గొణిగే స్వగతం). దాని ప్రేరణ ఎక్కణ్ణించి వచ్చినా, ఆయన దాన్ని తనదే అనిపించేట్టుగా సొంతం చేసుకోగలిగాడు. అయితే ఒక్కోసారి పెద్ద ఇన్సిరేషన్ లేని తావుల్లో కూడా దాన్ని, బహుశా కేవలం అది తన మార్కు శైలి అన్న కారణాన, వాడుతూ పోవటంతో, రాన్రానూ ఒక తెచ్చిపెట్టుకున్నతనం కనిపించసాగింది. చివరకు తన ఇతివృత్తాల పట్ల ఆయనకున్న భావోద్వేగభరితమైన అనుబంధంలోని నిజాయితీని కూడా ఈ శైలి కారణంగా శంకించాల్సిన పరిస్థితి. ఆయన ఎంత సన్నిహితమైన కథను ఎంత నిజాయితీగా చెప్తున్నా, ఈ అరిగిపోయిన శైలి పాఠకునిగా నాకూ, ఆ కథకూ మధ్య – ఆవలి దృశ్యాన్ని వంకర చేసి చూపించే నొక్కుల గాజుతెరలా – అడ్డుపడటం మొదలైంది.

ఆయన ఇతివృత్తాలు కూడా రాన్రానూ చాలా పరిమితమైన జీవితానుభవపు పరిధిలోనే తన్నుకులాడుతున్నాయని అనిపించింది. చెప్పిన కథల్నే తిరగేసి మరగేసి మళ్లీ మళ్లీ చెప్తున్నాడనిపించింది. ఉదాహరణకు ఒక మూసని ఇలా చెప్పుకోవచ్చు: కొన్ని పాత్రలుంటాయి, ఆ పాత్రలన్నింటి మధ్యా సామాజిక వర్గాలకతీతమైన సుహృద్భావ వాతావరణం ఉంటుంది, పాత్రలన్నీ తమ తమ వ్యక్తిగత జీవితాల్లో ఏవో క్రైసిస్‌ని ఎదుర్కొంటూ ఉంటాయి, కథ నేరేట్ చేసే ముఖ్య పాత్ర సభ్యసమాజపు భద్రజీవితం నుంచి అడపాదడపా దూకి అరాచక చీకటి జీవితపు అగాథాల్లోకి షికారెళ్లి వస్తూంటుంది, ఉన్నట్టుండి కథలో ఏదో ఒక పాత్ర చనిపోతుంది, మిగతా పాత్రలన్నీ maudlin sentimentalityని ప్రదర్శిస్తూ గుంపుగా దగ్గరగా జరుగుతాయి, వాళ్ల వాళ్ల క్రైసిస్‌లు రచయిత బలవంతం మీద ఎలాగో ఒక కొలిక్కి వస్తాయి…. ఇదే ఇతివృత్తాన్ని నేను ఒక నాలుగైదు రచనల్లో చూపించగలను. అలాగే ఈ పాత్రలు చాలాసార్లు రచయిత తాలూకు మేథస్సును ఏ మొహమాటం లేకుండా అరువు తెచ్చుకుంటాయి. ఒక ఉదాహరణ: ‘నేనూ చీకటి’ నవల్లో వేశ్య గౌరీమనోహరి కాఫ్కా, అయాన్‌రాండుల్ని చదువుతుంది. ‘ఏం వేశ్యలు కాఫ్కాని చదవకూడదా?’ అనొచ్చు. ఆ సాహిత్యం చదవగలిగిన అమ్మాయి ఆ స్థితిలో ఉండే ఖర్మ మన సమాజంలో ఎప్పుడూ లేదనే అనుకుంటాను. రచయిత తన రచనలకు నిజ జీవిత వాస్తవికతను ప్రమాణంగా తీసుకోనంతవరకూ ఎన్ని అసంభవ కల్పనలైనా చేయవచ్చు, అతని ఇష్టం. కానీ దాన్ని ప్రమాణంగా తీసుకున్నాకా కూడా ఇలాంటి నాటకీయతను జోడిస్తే, ఆ కాల్పనిక ప్రపంచాలు తమ verisimilitude (విశ్వసనీయత)ను కోల్పోతాయి.

ఆయన రచనల్లో కనిపించే దృక్పథంతో కూడా నాకు ఇబ్బంది మొదలైంది. సంఘం అంగీకరించని వ్యక్తి చీకటి కోణాల పట్ల morbid interest విసిగించసాగింది. ఆత్మాశ్రయ చెరసాలలో చిక్కుకుపోయిన చాలామంది అరాచక వ్యక్తుల్లో సంఘపు కట్టుబాట్లపై పనిమాలా వెళ్లి దాడి చేయాలనే ప్రగాఢ వాంఛ ఉంటుంది. ఈ అడాలసెంట్ రెబెలియన్ (కుర్రతనపు తిరుబాటు ధోరణి) కాశీభట్ల కథానాయకుల్లో ఎక్కువ కనిపిస్తుంది. ఆయన పాత్రలు చుట్టూ ప్రపంచాన్ని శత్రువుగా తమ ఎదుట నిలుపుకుంటాయి. దాన్నుంచి తమని తాము వెలివేసుకోవడం ద్వారా, వేరుపడటం ద్వారా తమ వ్యక్తిత్వాలకు గుర్తింపును సంపాదించుకుంటాయి. వయసు అంకె మారే క్రమంలో చాలామంది ఈ దశల్లోంచి ప్రయాణిస్తారు. బహుశా నేను అలాంటి దశల్లో ఉండగా కాశీభట్ల నన్ను ఆకట్టుకున్నాడేమో. చాలామంది ఈ దశను దాటి ముందుకు సాగిపోతారు. దాన్ని ప్రపంచంతో లౌక్యంగా రాజీపడటం అనండి, అంతకన్నా పరిణిత (లేదా అదిగాక వేరే) సత్యమేదో గ్రహింపుకు రావటం అనండి… కారణం ఏదైనా కావచ్చు. మొత్తానికి కాశీభట్ల అనే స్టేషన్‌లో కాసేపాగిన నా బండి మళ్లీ ముందుకు కదిలిపోయింది.

ఇలా నెమ్మదిగా కాశీభట్ల నాకు దూరమైపోతుండగా – ఇంత ఉపోద్ఘాతాన్నీ దాటి ఇప్పుడు అసలు విషయానికి వస్తే – ‘కాలం కథలు’ నాకు మళ్లీ ఆయన్ని కొత్తగా పరిచయం చేశాయి.

‘కాలం కథలు’ మొత్తం 68 వ్యాసాల సంకలనం. దాదాపు అన్నీ రెండేసి పేజీల వ్యాసాలే. ఇవి తొలిగా ఎక్కడ ప్రచురితమయ్యాయో ఆ వివరాలు ఎక్కడా ఇవ్వలేదు (ఇచ్చుంటే బాగుండేది). కానీ  వ్యాసాలలో అడపాదడపా వచ్చే ప్రస్తావనల్ని బట్టి ఇవన్నీ దాదాపు పదేళ్ల క్రితం ఏవో పత్రికల్లో (కొన్ని విపులలో) ధారావాహికంగా వచ్చాయని తెలుస్తోంది. అంటే నేను ఇందాకట్నించీ  ఏ రచనల్ని ఉద్దేశించి అన్ని ఫిర్యాదులు లేవనెత్తానో, అవి రాస్తున్న కాలంలోనే ఆయన ఈ వ్యాసాలూ రాశారు. మరి ఇవి కొత్తగా, వేరేగా ఎందుకున్నాయి? కాశీభట్ల ఈ వ్యాసాల కోసం తనది కాని ముసుగేదన్నా వేసుకున్నాడా? లేక సదరు కాల్పనిక రచనల్లోని నేరేటర్లే కేవలం fictional ముసుగులై ఉండి, ఇక్కడ కనిపించేదే ఆయన అసలు ముఖమా? లేక – ఆయన తన నేరేటర్లకీ తనకూ పెద్ద దూరం ఏం లేదని అంటూంటాడు గనుక – ఆయనకున్న బహుముఖాల్లో రెండూ భాగమేనా?

ఇక్కడ కాశీభట్ల మార్కు శైలి మాత్రమే కాదు, కాశీభట్ల మార్కు ప్రాపంచిక దృక్పథం కూడా లేదు. ప్రపంచం పట్ల రగిలిపోతూ, దాని ముందు తన వైయక్తిక వైవిధ్యాన్ని జస్టిఫై చేసుకోవాలనే పెంకితనంతో వేయినాల్కల అగ్గి ఊస్తున్న దుందుడుకు డ్రాగన్‌ ఇక్కడ లేదు. దానికి బదులు, ప్రపంచంతో సామరస్యమైన ఒడంబడిక చేసుకుని వాత్సల్యపు కళ్లతో అలౌకికంగా గడ్డి నెమరేస్తున్న ఆవు కనిపిస్తుంది. ఎలాగూ పోలిక కోసం ఆవు దాకా వచ్చాం కాబట్టి, కొండొకచో అల్లరిగా చెంగనాలాడే దూడ కూడా కనిపిస్తుందని చెప్పేసుకోవచ్చు. ఉదాహరణకి “వైయక్తిక యుద్ధాలు” అనే వ్యాసంలో పాఠకులతో సరదాగా మాట్లాడే ఈ గొంతు గమనించండి:
“ఎవరో వస్తారని ఏమో చేస్తారని
ఎదురు చూసి మోసపోకుమా
నిజం మరచి నిదురపోకుమా” 
అని ఓ సినీ కవి హెచ్చరించి, ఒరేయ్ మామూలు మనిషీ! ఈ యుద్ధం నీది, నీ యుద్ధం నువ్వే చేయాలి… లే పోరాడు, పోరాటం లేకపోతే బతుకుబండి సాగదు అన్చెప్పాడు. 
అదే విషయం మన గీత కూడా చెప్పింది. 
ఏ గీతా? మీ పక్కింటమ్మాయి పొడవాటి చెవి లోలాకులూ.. పొట్టి జుత్తూ, ప్యాంటూ షర్టూ వేసుకుని ఎమ్మే ఇంగ్లీషు చదివి ఎలిమెంటరీ స్కూల్లో తెలుగు పాఠాలు చెబుతుందే ఆ పిల్లా? అనడక్కండి.. ఆ గీత కాదు.. భగవద్గీతండీ (అబ్బో వీడు మళ్లీ యింకో సంస్కృత శ్లోకంతో మన్నేడిపించేస్తాడ్రా బాబో అనుకుంటున్నారా? కరక్టే ఏడవండి) 
ఆత్మ సంయమ యోగంలో ఈ శ్లోకం చూడండి –
“ఉద్ధరేదాత్మ నాత్మానం నాత్మానమవసాదయేత్
ఆత్మైవ హ్యాత్మనో బన్ధురాత్మైవ రిపురాత్మవః” 
అంటే, ‘నాయినా! నిన్ను నువ్వు ఉద్ధరించుకో, నిన్ను నువ్వు అధోగతి పాల్చేసుకోకూ.. నీకు నీవే బంధువ్వి, నీకు నీవే శత్రువు కూడానూ తెలిసిందా’ అని… అంటే శాస్త్రాలూ, దేముళ్లూ, సాములోళ్లూ, గురూగార్లూ ఎందరున్నా… చూపుడు వేల్తో అదో అదే నీ దారి అని అన్చూపుతారే తప్ప నిన్ను మోసుకెళ్లరు… ఆ దారెంబడ నడిచి ఛావల్సింది నువ్వే. అని కదా! సో… అందువలన… ఇస్లియే… కాబట్టి మన మన జీవిత యుద్ధాలు మనమే చేసుకొనవలెను.
ఇలాంటి గొంతు ‘నేనూ చీకటి’ రచయిత నుంచి నా వరకూ అనూహ్యం. ఈ వ్యాసాలన్నీ ఆయనకు జీవితంలో తారసపడిన వ్యక్తుల, అనుభవాల నెమరువేతలు. ఇవి పత్రికలో ఫీచర్‌గా విడివిడిగా వచ్చినపుడు పెద్ద ఆసక్తి రేపి ఉండవు. కానీ వీటన్నింటినీ ఇలా కలిపి చదువుకోవటం బాగుంది. నేను చాలామంది రచయితల దగ్గర ఒకటి గమనించాను. మామూలు కాల్పనిక రచనల విషయంలో వాళ్ల శైలి ఎలా ఉన్నా, సొంత జీవితం గురించి రాసేటప్పుడు మాత్రం వాళ్ల వచనం అన్ని పెట్టుడు అలంకారాల్నీ వదిలేసుకుంటుంది. వాక్యాలు అడ్డురాకుండా అదృశ్యమైపోతాయి. చెప్పదల్చుకున్న/ చూపదల్చుకున్న విషయం సూటిగా స్వచ్ఛంగా మన ముందు సాక్షాత్కరిస్తుంది. ఈ పుస్తకంలో వచనం అలాంటిదే. అలాగే ఇలాంటి సింహావలోకనాల్లో సహజంగా ఉండే సమాధానపడే ధోరణి, అన్నీ దాటి వచ్చేశాకా ఉండే స్థిమితం… ఇవి వచనానికి ఒక నింపాదితనాన్ని ఇస్తాయి. అందుకే, ముందుమాటలో జగన్నాథశర్మ “వేణుగోపాల్ వచనం వర్షంలా నను తడిపేసింది.. చలిలా వణికించేసింది.. ఎండలా మండించేసింది” అంటుంటే, ఐతే ఆయన ఎఫెక్టు కోసం ఏదో సంబంధం లేనిదైనా మాట్లాడుతూండి ఉండాలి, లేదా మా ఇద్దరిలో ఒకరు ఈ పుస్తకం చదవకపోయైనా ఉండాలి, అనిపించింది. దీనికి మరో ముందు మాట రాసిన వాడ్రేవు వీరలక్ష్మీదేవి మాత్రం పుస్తక సారాన్ని అలవోకగా పట్టుకున్నారు.

ఈ వ్యాసాల్లో కాశీభట్ల తన చుట్టూ ఉన్న ప్రపంచాన్ని ఆర్తిగా, దయగా, కుతూహలంగా ఎలా స్వీకరిస్తారో కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ ఆయన తెచ్చి కుప్పగా పోసిన ప్రపంచంతో పోలిస్తే ఆయన కాల్పనిక రచనల్లోని ప్రపంచం, ఇందాకే చెప్పినట్టు, చాలా పరిమిత వలయంలో తన్నుకులాడుకుంటున్నట్టు అనిపిస్తుంది. తనతో ప్రత్యక్ష సంబంధం ఉన్న వ్యక్తుల్ని గుర్తు చేసుకున్నంత దగ్గరితనంతోనే, తన జీవిత పట్టాల్ని అలా తాకుతూ పోయే జీవితాల్ని కూడా (మహబూబ్ నగర్‌ నుంచి వలస వచ్చే కూలీజనాన్నీ, ఆసుపత్రిలో తారసపడిన ఒక ముసలి పేషెంటునీ, మానసిక వికలాంగుడైన బిడ్డ కోసం అందర్నీ వదులుకు వచ్చిన తల్లినీ) పరామర్శిస్తాడు. స్నాప్‌షాట్లలా ఉంటాయివి. ఇంకా చిన్నతనపు జ్ఞాపకాలు, దేశాటనపు జ్ఞాపకాలూ, కలిసిన అపురూప వ్యక్తుల్నించి నేర్చుకున్న పాఠాలూ… ఇలా వ్యాసాల వస్తువులకు పరిమితి ఏం లేదు. ఆయన విస్తృత పఠనం చాలా వ్యాసాలకు పాయసానికి జీడిపప్పు సాయంలా పనికి వస్తుంది.

కాశీభట్ల నవలల్లో కనిపించే ఫిర్యాదులన్నీ సంఘంతో అస్సలు కత్తు కలవని ఒక ఉలిపికట్టె నుంచి వస్తున్నట్టు అనిపిస్తే, ఈ వ్యాసాల్లో చెదురుమదురుగా వినిపించే ఫిర్యాదులన్నీ పార్కు బెంచీల మీద కూర్చుని తోటి రిటైర్డు స్నేహితుల్తో వాపోయే ఒక పెద్దాయన నుంచి వస్తున్నట్టు ఉంటాయి. ఈ పెద్దాయన ఈ మధ్య చదువులు మరీ వ్యాపారాలైపోవడాన్ని గురించీ, మానవసంబంధాలు పల్చబడటాన్ని గురించీ, మాయావతి పుట్టిన రోజుకి అంత ఖర్చు పెట్టడాన్ని గురించీ కూడా వాపోతూ కనిపిస్తాడు.

ప్రతీ వ్యాసానికీ చివర బోల్డ్ ఫాంటులో కొన్ని వాక్యాలు జత చేసి ఉన్నాయి. ఇవి ఎప్పుడో రాసిన ఈ వ్యాసాల్లోని విషయాలపై ఇప్పుడు జత చేసిన క్లుప్త వ్యాఖ్యానాలు. బహుశా పుస్తకం విడుదలకు ముందు రచయిత ప్రూఫులు చూస్తున్నపుడు, రాసినవి కాబోలు. కొన్ని బాగా అతికినట్టు సరిపోయాయి. మరికొన్ని అప్పటి వ్యాసంలో అసమగ్రంగా మిగిలిపోయిన జీవిత గాథలకు సరైన ముక్తాయింపునిచ్చాయి. కొన్ని మాత్రం మంచి వ్యాసానికి అనవసరమైన మొక్కుబడి తోకల్లా ఉన్నాయి (తలత్ మొహమూద్ ని మొదటిసారి విన్నపుడు పొందిన అనుభూతి గురించి రాసిన వ్యాసం చివర ఈ పోస్టు స్క్రిప్టు: “యాంత్రికత్వం మనలోని సున్నితత్వాన్ని కరకుగా చెరిపేస్తున్న నేటి జీవన నేపథ్యంలో, మంచి సంగీత సాహిత్యాల అవసరం ఎంతైనా ఉంది.” ఇలాంటివి వ్యాసం కలిగించే అనుభూతికి కొత్తగా ఏం జతచేయవు, platitudinous గా అనిపిస్తాయి). “పోగేకో” అన్న వ్యాసంతో మొదలుకొని ఉన్న చివరి నాలుగు వ్యాసాల్లో డీటీపీ ఆపరేటర్లు బహుశా దస్తూరీ అర్థం గాక వదిలేసిన ఖాళీలు సరిదిద్దబడక అలాగే కనిపిస్తున్నాయి.

మొత్తానికి, కాశీభట్లని ఇప్పటిదాకా విడవకుండా వెంట వస్తున్న పాఠకులకు ఇందులో కొత్త కాశీభట్ల కనిపిస్తాడు. అసలాయన్ను చదవకుండా కేవలం విని, జడిసి దూరంగా ఉండే పాఠకులకు కాస్త ధైర్యం చేయదగ్గ కాశీభట్ల కనిపిస్తాడు.

(కినిగె పత్రికలో ప్రచురితం)

December 5, 2013

పర్యవేక్షణ

డిన్నరు అయ్యాక లివింగ్ రూములో కూర్చుని ఆ ఇంటివాళ్లతో కబుర్లలో పడ్డాడు. పరాగ్గా వాచీ వంక చూసుకునేవరకూ అంత టైమయిందని తెలియనే లేదు. ఇంకా ఆలస్యమైతే వెనక్కి ఆటోలు దొరకటం కష్టం. అందుకనే కబుర్ల ఉరవడి తగ్గుముఖం పట్టినపుడు తన వైపు నుంచి పెంచే ప్రయత్నం చేయలేదు. మోకాళ్లపై అరచేతుల్తో చరుచుకుని చిప్పల చుట్టూ నిమురుకున్నాడు. అప్పుడే గుర్తొచ్చినట్టు, ఈసారి జనాంతికంగా వాచీ వైపు చూసుకున్నాడు. భార్యని ఓసారి తలపంకిస్తూ సంప్రదించాడు. ఇక బయల్దేరతామంటూ ఇద్దరూ పైకి లేచారు. వీడ్కోలు కూడా అతని అంచనాలకు మించిన సందడితోనే జరిగింది. అతని భార్యకు ఇంటావిడ బొట్టూ జాకెట్టూ పెట్టింది (ఇట్టే వరసలు కలిపేసుకునే ఆడాళ్ల తీరుని మగవాళ్లిద్దరూ చిలిపిగా వెటకరించారు). “డ్రాప్ చేస్తా ఉండం”డంటూ ఇంటాయన కారు తాళాలు వెతకబోయాడు. ఆ ఆఫర్ అంగీకరించకపోవటమే మర్యాద అని తెలిసిన అతను “అయ్యయ్యో భలేవారే అదేం వద్ద”న్నాడు. ఇంటిల్లిపాదీ బయటి గేటు దాకా వచ్చి సాగనంపింది. భార్యాభర్తలిద్దరూ వాళ్లకి చేతులూపుతూ రోడ్డు మీదకు నడిచారు. అదృష్టవశాత్తూ సెంటర్లో ఉన్న ఒకే ఒక్క ఆటో కదలబోతున్నదే వీళ్లని చూసి ఆగింది.

బోసి రోడ్ల మీద ఆటో సాఫీగా సాగిపోతోంది. ఎడాపెడా చల్లటిగాలి తగులుతోంది. భార్య బోళాగా అతని భుజం మీద తల వాల్చి తన వంతు ఆనందాన్ని ఒప్పేసుకుంది. అతను మాత్రం గుంభనంగా ఉన్నాడు. దానిది వట్టి పైపై ఆనందం, తనలా లోతు తెలిసింది కాదు. ఏ వ్యవహారం మీద సిటీ వచ్చాడో దానికి సాయపడటమే కాకుండా, ఆ ఇంటాయన తనను సాదరంగా డిన్నరుకి పిలవటం, వాళ్ల అంతస్థుకు తూగేవాళ్లు కాకపోయినా ఆ తేడా చూపించకుండా తమతో ఎంతో ఆప్యాయంగా మసలుకోవటం అతనికి నచ్చింది. అతనిలోని సంతృప్తికి చుట్టూ పరిసరాలూ స్పందిస్తున్నట్టున్నాయి. ట్రాఫిక్ పల్చబడటంతో సోడియం స్ట్రీట్ లైట్లు నిలకడైన నీడల్ని మాత్రమే మిగుల్చుకున్నాయి, సేల్స్ బాయ్స్ షాపు షట్టర్లు దించుతున్నారు, ఒక పళ్లబండివాడు సంపాదన లెక్కబెట్టుకుంటున్నాడు, కొందరు బిచ్చగాళ్లు పీలికల దుప్పట్లు మీదికి లాక్కుంటూ పుట్‌పాత్‌లపై మునగదీసుకుంటున్నారు… పట్టణం బడలికగా ఆవలిస్తోంది. అతనికి ఈ రాత్రి అచ్చంగా అమరిందనిపించింది. కాసేపటి తర్వాత, భార్యాభర్తలిద్దరూ పట్టణంలో విడిది చేసిన చుట్టాలింటికి ముందు ఆటో ఆగింది.

కిందకు దిగుతూ పర్సు కోసం వెనక జేబులో చేయి పెట్టి అక్కడ ఏమీ తగలకపోవటంతో కంగారుగా తడుముకున్నాడు. మిగతా జేబులు కూడా చూడమంటున్న భార్యని “నువ్వుండవే” అని అదిలిస్తూ మిగతా జేబులు చూసుకున్నాడు. వెంటనే గుర్తొచ్చింది, ఇందాక డిన్నరు తర్వాతి కబుర్లలో ఏదో విజిటింగ్ కార్డు ఇవ్వటానికి పర్సు బయటకు తీశాడు! అతని ముఖం తెల్లబోయింది. మళ్లీ వెనక్కి వెళ్లటమన్న ఊహ పళ్లు గిట్టకరుచుకునేలా చేసింది. పర్సుపోతే పోయింది, కానీ అంత పరిపూర్ణంగా ముగిసిన సమావేశానికి ఇలా ఒక నేలబారు కొనసాగింపును జత చేస్తూ అక్కడికి వెళ్లాలంటే ముఖం చెల్లలేదు. కానీ వెంటనే గుర్తొచ్చింది, రేపు ఊరెళ్లాల్సిన రైలు టికెట్టు ఆ పర్సులోనే ఉంది. వెళ్లక తప్పదు. భార్యని ఇంట్లోకి పంపి, ఆ ఆటోవాణ్ణే రానూపోనూ మాట్లాడుకుని బయల్దేరాడు.

ఎదురుకానున్న సన్నివేశాన్నీ, ప్రవర్తించాల్సిన విధాన్నీ అన్ని వేరియేషన్స్ తోనూ ఉత్కంఠగా అల్లుకుంటూ వెళ్లాడు. తలుపు తెరిచిన ఇంటాయన ఆశ్చర్యంగా ముఖం పెట్టాడు, ఇంటిల్లిపాదీ పర్సు కోసం హంగామాగా వెతికారు, దొరికిందాన్ని ఛలోక్తులతో తీసుకొచ్చి అతని చేతిలో పెట్టారు. వాళ్లు మళ్లీ బయటి గేటు దాగా వచ్చి సాగనంపుతారేమో అని (సాగనంపరేమో అని కూడా), అతను హడావుడిగా ఇంటి గుమ్మం దగ్గరే వీడ్కోలు తీసుకుని బయల్దేరాడు.

ఈ అనవసరపు మారు ప్రయాణం మొత్తాన్నీ కలలోలా దాటేసి, ఇందాకటి సంతృప్తిని అవిచ్ఛిన్నంగా కొనసాగించాలని ఉంది. కానీ ఆటో మళ్లీ అవే బోసి రోడ్ల గుండా వాస్తవపు అతిక్రమించలేని నిడివిని పాటిస్తూ సాగుతోంది. అవే సోడియం వెలుగు నీడలు. రోడ్డుపై పాంప్లెట్లు గాలివాటుకి బద్ధకంగా కదులుతున్నాయి. ఓ ఆవు డివైడర్ మీద పరిచిన నకిలీ గడ్డిని వాసన చూస్తోంది. మున్సిపాలిటీ వాళ్లు పనికిలోకి దిగేముందు బీడీలు కాల్చుకుంటున్నారు. అతనికి అసహనంగా అనిపించింది. అసలేమిటిది? మళ్లీ ఇలా ప్రయాణం చేయాల్సి రావటంలో ప్రయోజనం ఏమిటి? అర్ధరాత్రి, పడకేసిన ప్రపంచపు వీపు వెనక సాగుతోన్న ఈ పునరుక్తి వల్ల లాభం ఏమిటి? – అంటూ మొదలైన ప్రశ్నలు – ఇక్కడ ప్రతీదానికీ ఓ పద్ధతీ పరమార్థమూ ఉంటాయనుకోవటం భ్రమేనా? ఇదో పిచ్చి వాడి ఆటేనా? – దాకా సాగాయి. కానీ ఆటో ఇంటి దగ్గర ఆగేసరికి, బహుశా ఇందాక ఆనందం ఎక్కడ తెగిందో మళ్లీ అక్కడికే రావటం మూలానేమో, అతను ఈ ప్రశ్నల్ని మర్చిపోయాడు, పునరుక్తిని మనసులోంచి చెరిపేశాడు. ఆటోవాడికి మొత్తం నూట యాభై ఇచ్చి వెళ్లిపోయాడు.

ఆటోవాడు నోట్లను ముద్దుపెట్టుకుని కాబినెట్‌లో కుక్కుకున్నాడు. ఎవళ్నయినా ఏమార్చచ్చు గానీ, రేపు ఎంకటేసు గాణ్ణి తప్పించుకోటం అంటే కష్టమే. బర్త్‌డే అని తెలీగానే పీక పుచ్చుకుని మరీ పార్టీ ఏదిరా అని దొబ్బుతాడు. కనీసం దేవికాలో బిర్యానీ ఐనా ఇప్పించకపోతే ఎదవ నరగోల. అసలే బేరాలేయీ తగల్లేదీ రోజు ఎలారా బాబూ అనుకున్నాడు. కానీ తక్కువ పడిందనుకున్న వందా గభాల్న భలే దొరికేసింది. కిక్కురాడ్డు జప్పున లాగి దడదడళ్లాడ్తున్న ఆటోని ఇంటికి పోనిచ్చాడు.

(కినిగె పత్రికలో ప్రచురితం)

September 26, 2013

Updike సమీక్షా సూత్రాలు

ఒక పుస్తకాన్ని సమీక్షించే ముందు ఈ సూత్రాల్ని మనసులో పెట్టుకోవాలని అమెరికన్ రచయిత John Updike సూచించాడు. ఏదో పని పడి అనువదించాల్సి వచ్చింది, పన్లో పనిగా ఇక్కడ పెడుతున్నాను.

1. పుస్తకంలో రచయిత ఏం చేయదల్చుకున్నాడో అర్థం చేసుకోవటానికి ప్రయత్నించండి, అంతే తప్ప ఏం చేయదల్చుకోలేదో అది చేయనందుకు తప్పు పట్టొద్దు.

2. పుస్తకంలోంచి కనీసం ఒక పేరా ఐనా తెచ్చి ఉటంకించండి. దాని వల్ల సమీక్ష చదివే పాఠకుడు సొంతంగా ఒక నిర్ణయానికి వచ్చే వీలుంటుంది, ఆ పుస్తకం తన అభిరుచికి తగిందీ కానిదీ తనంత తానుగా బేరీజు వేసుకోగలుగుతాడు.

3. పుస్తకం ఇలాంటిదీ అని చెప్తున్నప్పుడు, దానికి ఋజువుగా ఆ పుస్తకంలోని మాటల్నే వాడటానికి ప్రయత్నించండి. అది కేవలం ఒక పదమే అయినా ఫర్లేదు. ఊరికే అస్పష్ట సంగ్రహాలు ఇస్తూ పోవడం కన్నా అది నయం.
4. కథా సంక్షిప్తాన్ని ఇచ్చేటపుడు జాగ్రత్త వహించండి. ముగింపును బయటపెట్టొద్దు.

5. పుస్తకం బాగా లేదని తీర్మానించినపుడు, ఎలా ఉంటే బాగుండేదో తెలిపే ఉదాహరణల్ని, ఆ రచయిత రచల్నుంచి గానీ వేరే చోట నుంచి గానీ, తెచ్చి దాన్ని నిరూపించండి. రచయిత వైఫల్యాన్ని అర్థం చేసుకోవటానికి ప్రయత్నించండి. వైఫల్యం నిజంగా అతనిదేనా, మీది కాదుగా?

స్పష్టమైన ఈ ఐదు సూత్రాలకూ కాస్త అస్పష్టమైన ఆరోది కూడా జత చేయవచ్చు. సరుకుకీ, దాన్ని విలువ కట్టేవాడికీ మధ్య సంబంధం కల్తీ లేనిదై ఉండాలి. ముందే నచ్చదని తెలిసిన పుస్తకాన్ని గానీ, స్నేహధర్మంగా మెచ్చుకోక తప్పదనిపించే పుస్తకాన్ని గానీ సమీక్షకు ఎంచుకోవద్దు. మిమ్మల్ని మీరు ఏ సంప్రదాయానికో పరిరక్షకులుగానో, ఏ పక్షపు ప్రమాణాల్నో అమల్లో పెట్టాల్సిన కార్యకర్తలుగానో, సైద్ధాంతిక పోరాటాల్లో యోధులుగానో, సంస్కరణాధికారులుగానో భావించుకోవద్దు. ఇతర సమీక్షకులతో మీకుండే స్పర్థల్లో భాగంగా రచయితని పావుగా వాడుకుంటూ అతణ్ణి “ఎక్కడ ఉంచాలో అక్కడ ఉంచే” ప్రయత్నాలు ఎప్పుడూ, అసలెప్పుడూ చేయొద్దు. సమీక్షించాల్సింది పుస్తకాన్ని, దాని ప్రశస్తిని కాదు. పుస్తకం మీపై జల్లే మాయకు (అది బలమైనదైనా, దుర్బలమైనదైనా) లొంగిపొండి. తెగిడి వెలివేయటం కన్నా, పొగిడి పంచుకోవడం మేలని గుర్తుంచుకోండి. సమీక్షకునికీ అతని పాఠకులకీ మధ్య గల బంధానికి ఆధారం ఏమిటంటే, చదవటంలో ఏదో ఆనందముందీ అన్న ఒక విశ్వాసం. మనలో ఏ పక్షపాతాలున్నా అవన్నీ ఈ అంతిమ పర్యవసానం వైపే మొగ్గు చూపాలి.

September 24, 2013

ఇగిరిపోయి, ఇంక ఏమీ మిగలకపోవడం

అసలు వాళ్లిద్దరిదీ మొదట్నుంచే ఎన్నో లెక్కల, సమీకరణాల బరువును మోస్తున్న సిటీ ప్రేమ. తప్పని ఉద్యోగ దూరాలతో మరింత కుంగిపోయింది. అతనిలోనైతే దాదాపు అడుగంటిపోయింది. ఆమెతో గడిపిన ఈ వారాంతంలో ఆ చేదు నిజం ఆత్మవంచనల పొరలన్నీ పెకలించుకు వచ్చి అతని ముందు మొండిగా నిలబడింది. విషయం ఇంకా గ్రహించని ఆమె మాత్రం, తిరిగి బయల్దేరే రోజు రాత్రి, ఫ్లాట్‌ఫాం మీద నిలబడివున్న అతని చేతిని రైలు కిటికీ లోంచి పట్టుకు నిమురుతూ, ఇంకా ప్రేమావరణం ఇచ్చే భద్ర భావనతోనే కబుర్లాడింది. కుదుపుతో రైలు కదిలింది, ఆమె కిటికీ అంతకంతకూ దూరమైంది. ఆమె ఎప్పట్లాగే కిటికీ ఊచల్లోంచి చేయాడిస్తూనే ఉంది. క్రమంగా ఆమె కూర్చున్న పెట్టె మిగతా పెట్టెల వరసల్లో ఒకటిగా కలిసిపోయినా, ఊగుతున్న ఆమె చేయి మాత్రం ఇంకా కనిపిస్తూనే ఉంది. ఇన్నాళ్లలో అతనికి తొలిసారి అనిపించింది – తాను ఇట్నుంచి ప్రతిగా చేయి ఊపినా ఊపకపోయినా ఆమెకి ఎలాగూ తెలియదు కదా అని. దూరంగా ఆమె చేయి ఇంకా గాల్లో ఆడుతుండగానే, అతను తన చేతుల్ని ఫాంటు జేబుల్లో దోపుకుని వెనుదిరిగాడు.

May 22, 2013

తాత్త్విక చింతనాఫలాలు ఆర్.వసుంధరాదేవి రచనలు

స్త్రీ రచయితల పట్ల నాకున్న ఫిర్యాదును ఈ మధ్య ఒకసారి మాటల సందర్భంలో నా మిత్రుని దగ్గర వ్యక్తం చేశాను. స్త్రీ రచయితలు మనిషికీ మనిషికీ మధ్య మానవ సంబంధాల్నే (man in relation to man) ఇతివృత్తంగా తీసుకుంటారు; మనిషికీ అతణ్ణి ఆవరించిన విశ్వానికీ మధ్య సంబంధాన్ని (man in relation to universe) పరిగణనలోకి తీసుకునే వారు చాలా అరుదు — కనీసం మగ రచయితలతో పోల్చినపుడు. మానవ జీవితానికి అర్థమూ, అంతట్నీ పెర్‌స్పెక్టివ్‌లో కుదురుకునేట్టు చేసే అంతిమ సత్యమూ, దృగ్గోచర ప్రపంచపు నికరమైన చెల్లుబాటు పట్ల సంశయాలు, జీవితానికి ఆవలా ఈవలా ఉన్న చీకట్లూ… ఇలాంటి ప్రశ్నల గురించి మగ రచయితలు సతమతమైనంతగా స్త్రీ రచయితలు కారు; వాళ్ళు ఎక్కువగా కుటుంబ జీవితాలు, సామాజిక జీవితాలు, ఆడమగా మధ్య అనుబంధాల ఈక్వేషన్లూ… వీటితోనే సరిపెట్టుకుంటారు. (వాళ్లు స్త్రీ వాదులైతే వాళ్ళ పరిధి మరింత కురచగా ఈ చివరి ఇతివృత్తానికే పరిమితమవుతుంది.) ఈ ఇతివృత్తాల్లో ఒకటి ఎక్కువా ఇంకోటి తక్కువా అని కాదు, కానీ మగ రచయితలు ఈ పరిధిని దాటినంతగా స్త్రీ రచయితలు దాటరని నా ఫిర్యాదు. దీనికి ఋజువుగా, మనిషికీ అతని చుట్టూ విశ్వానికీ మధ్య సంబంధాన్ని చర్చించే శాస్త్రమైన తత్త్వశాస్త్ర పరంపరలో, ఒక్క స్త్రీ తత్త్వవేత్త పేరూ లేకపోవటాన్ని సూచించాను. నా మిత్రుడు ఇలాంటి వాదనను ఇప్పుడే కొత్తగా వింటున్నట్టు, సాలోచనగా, “నిజానికి మగాళ్ళ కన్నా ఆడాళ్ళకే తత్త్వవేత్తలు అయ్యే అవకాశం ఉంది. ఎందుకంటే వాళ్ళే ప్రకృతికి మనకన్నా దగ్గరగా ఉంటారు. వాళ్ళ నెలసరి ముట్లూ, మనిషిని మోసి జన్మనిచ్చే గర్భధారణానుభవం ఇవన్నీ వారిని మనకన్నా ప్రకృతికి సన్నిహితుల్ని చేస్తాయి. మరెందుకు అలా జరగదో!” అన్నాడు. బహుశా వారు ప్రకృతికి మరీ అంత సన్నిహితంగా మమేకం కావటం వల్లనే, దాన్నించి విడివడి, దాన్ని ఆబ్జెక్టివ్‌గా పరిశీలించలేరేమో అనిపించింది. ఈ అంశంపై మా మాటలు ముగుస్తుండగా, నా మిత్రుడు నాకు ఆర్. వసుంధరా దేవి రచనల్ని చదవమని సూచించాడు. అవి ఇప్పుడు పెద్దగా బయట లభ్యం కావటం లేదు. అదృష్టవశాత్తూ రెండు కాపీలు దొరికితే చదివాను. ఒకటి “రెడ్డెమ్మ గుండు” అనే నవల, రెండు “గాలి రథం” అనే కథా సంపుటి.

రెడ్డెమ్మగుండు (నవల):


“భారతి” పత్రికలో ప్రచురితమైన ఈ నవల 1985లో ముద్రితమైంది. అంతా పదార్థమయమే అనే భౌతికవాదానికి (మెటీరియలిజం) ఒక ఎదురు సమాధానంగా ఈ నవలను రాశారు. నవల ప్రారంభమయ్యే సరికి శివరావు అనే పేరా సైకాలజీ శాస్త్రవేత్త రెడ్డెమ్మ గుండు అనే ఊరికి బస్సులో ప్రయాణిస్తుంటాడు. ఆ రెడ్డెమ్మగుండు స్థల పురాణం ఏమిటంటే, రెండు వందలేళ్ళ కిందట ఆ ఊళ్ళో ఒక అందాల ఆడపడుచు రెడ్డెమ్మ ఉండేది. ఆమె ఒకసారి చేలో కాపలా కాస్తుండగా ఆమె అందాల్ని చూసి మోహించిన ఒక నవాబు గుర్రంపై ఆమె వెంట పడతాడు. ఆమె పారి పోయి ఒక పెద్ద గుట్ట మీద ఉన్న గుండు చాటున దాక్కుంది. మరి కన్పించలేదు. ఆమె ఇంట్లో వాళ్ళు వచ్చి చూసేసరికి ఆ రాతి గుండులో చిన్న చీలిక ఉంది. రెడ్డెమ్మ అందులోంచి మాట్లాడుతుంది. ఇక ఎన్నడూ బయటకు రాకుండా అందులోనే విగ్రహంగా వెలిసి అందరి కోరికలు తీరుస్తూ పూజలందుకుంటుంది.

శివరావు ఒక అమెరికన్ ఫౌండేషన్ తరపున ఇక్కడకు వారం రోజుల పాటు పరిశోధనకు వస్తాడు. “మనుషులు తాము ఏర్పరుచుకున్న నమ్మకం నుంచీ, రూపం నుంచీ వరాలు పొందుతున్న వైనం పరిశోధించే” పని అతనికి అప్పగించబడింది. దీంతో పాటూ అతనికి మరో లక్ష్యం కూడా ఉంది. మనిషికి అనుభవాల్నించి కొన్ని అనుభూతులు పుడతాయి; ఆ అనుభూతుల్ని ఆ అనుభవాలు లేకపోయినా పుట్టించాలన్నది శివరావు బృహత్ ప్రయత్నం. శివరావు బుద్ధి ప్రైమసీ మీద, మానవ మేధ శక్తుల మీదా అపరిమితమైన నమ్మకం ఉన్నవాడు. మహత్తులనేవి ప్రత్యేకంగా ఏవీ లేవని, ఇంకా ప్రాయోగికంగా నిరూపితంగాని భౌతిక దృగ్విషయాలే మహత్తులనీ అతను భావిస్తాడు. అతనిది సత్యాన్వేషణే గానీ, అది ఒక తాత్త్వికుని సత్యాన్వేషణ కాదు, శాస్త్రజ్ఞుని సత్యాన్వేషణ, నియత ప్రయోగాలతో ఫలితాలతో సంబంధమున్న అన్వేషణ.

అతను ఆ పల్లెటూళ్ళో ఉన్న వారం రోజుల్లోనూ అతనికి ఎదురైన వ్యక్తులూ, అనుభవాలూ అతని దృక్పథాన్ని ఏ రకంగా మార్చాయన్నదీ, చివరకు అతను తెలుసుకున్న సత్యం అతణ్ణి ఏ పర్యవసానానికి తీసుకెళ్ళిందన్నదీ మిగతా కథ. ఇక్కడ అతణ్ణి ప్రభావితం చేసిన ముఖ్యమైన వ్యక్తి రెడ్డెమ్మ పునర్జన్మేమో అనిపించే మరో పద్దెనిమిదేళ్ళ అమ్మాయి రెడ్డెమ్మ. మిగతా పాత్రల్లో హేతువాదానికి మూఢంగా కట్టుబడిన ఒక యువకుడు చిన్నూ, మనిషిని హేతువుకు అతీతమైన అంశ నడిపిస్తుందని నమ్మే అతని మేనమామ నారాయణ స్వామీ ముఖ్య పాత్రలు. ఉన్న పాత్రల్లో నారాయణ స్వామి ఆసక్తికరమైన పాత్ర అనిపిస్తాడు.

కథనం ఎక్కువగా తాత్త్విక సంభాషణల ద్వారానే జరుగుతుంది. ఫ్రాయిడ్ నుంచి జార్జిశాంతాయనా దాకా, క్వాంటం ఫిజిక్సు నుంచి అద్వైతం దాకా అన్నీ ఈ సంభాషణల్లో చర్చకు వస్తాయి. ఈ సంభాషణలన్నీ ఈ నవలకు రచయిత నిర్దేశించిన అంతిమ పర్యవసానం వైపు డయలెక్టికల్‌ ధోరణిలో సాగుతుంటాయి. ఇందులోని పాత్రలకు వారి వారి సైద్ధాంతిక నమ్మకాలకు మించి వేరే వ్యక్తిత్వమంటూ ఏదీ ఉండదు. (ఆ సైద్ధాంతిక నమ్మకాలు కూడా వారి స్థానిక ఐడెంటిటీస్‌కి అసాధ్యమనిపించే ఎత్తుల్లో ఉంటాయి.) పాత్రలన్నీ కొన్ని కొన్ని ఐడియాస్‌కు ప్రతినిధులు మాత్రమేనని చెప్పవచ్చు. Conflict is not between characters but their ideas.

ఈ రచనలో నవలా ధోరణి తక్కువ. నవలా శిల్పాన్ని పట్టించుకోదు. తాత్త్విక వ్యాసంలా సాగిపోతుంది. కాబట్టి దీన్ని అలా భావించి చదివితేనే ఆకట్టుకుంటుంది. తెలుగులో తత్త్వశాస్త్రం మీదే నాన్‌ఫిక్షన్ రచనలు చేసిన వారి కన్నా స్పష్టంగా ఆర్. వసుంధరాదేవి వచనం ఆయా తాత్త్విక భావనల్ని వ్యక్తీకరించగలదు. ఉదాహరణకి నారాయణస్వామి పాత్ర ఒక్క వాక్యంలో ఎగ్జిస్టెన్షియలిజాన్ని ఇలా వివరిస్తాడు:
“ఎక్సిస్టెన్షియలిజం మనిషి ఏకాకి అంటూ మన మామూలు దేవుణ్ణి తోసి పారేసి; మనిషి ఒంటరి తనాన్ని గుర్తించి; అతను తన జీవితానికి అర్థం తానే వెతుక్కోవాలనీ, తనవైన విలువల్ని తానే నిర్మించుకుకోవాలనీ తీర్మానించి; మనిషికి అనంతమైన స్వేచ్ఛనీ, అనంతమైన బాధ్యతనీ కూడా ఇచ్చి అతనికి పట్టం కట్టిన నిజమైన మానవతావాదం కదా!”
శివరావు పాత్ర కొన్ని పేరాల్లో జార్జి శాంతాయనా తత్త్వ సారాంశాన్ని వ్యక్తం చేస్తాడు:
“ఈ శతాబ్దపు ప్రారంభంలో జార్జి శాంతాయనా అన్న దార్శనికుడు … ప్రవృత్తి అన్నది హేతుబుద్ధికి శత్రువు కాదన్నాడు. సహజ ప్రవృత్తులతో సంబంధం లేని ఆలోచన మనిషిని పిచ్చివాడిగా చేస్తుంది. ఆలోచనతో సంబంధం లేని ప్రవృత్తులు మనిషిని జంతువుగా దిగజారుస్తవి. ఈ రెండింటి కలయికే మనిషి. సహజప్రవృత్తులు మానసిక చైతన్యపు పరిధిలోనికి వచ్చి సామరస్యం పొందటమే హేతుబుద్ధి అన్నాడు.
“శాస్త్రీయ విజ్ఞానం అంటే మనిషి అనుభవంలో కన్పిస్తున్న కొన్ని నియతుల్ని క్రోడీకరించటం మాత్రమేననీ, ప్రపంచాన్ని శాసించే అనుల్లంఘ్యమైన చట్టాలు కావనీ అతనికి బాగా తెలుసు. అయినా కూడా బుద్ధి, అది సాధించే విజ్ఞానం మాత్రమే మనిషిని ముందుకు తీసుకెళ్ళ గల శక్తి కలిగినవని అతని నమ్మకం. 
“అతను భౌతిక వాది. మనిషిలో పుట్టే ప్రతి ఊహకీ, చలనానికీ, చైతన్యానికీ కూడా ఏదో భౌతికమైన హేతువు వుంటుందని అతని విశ్వాసం. మానసిక పరిణామాలకు మూల కారణాలైన భౌతిక నియమాలను కనుక్కున్నప్పుడే మనస్తత్వశాస్త్రం సాహిత్య స్థాయి నుంచీ విజ్ఞానశాస్త్రపు పరిధిలోకి వెళ్ళ గలదని అన్నాడతను…”

శాస్త్రీయ పదజాల నిర్మాణంలో పేలవంగా వెనుకబడ్డ తెలుగు భాషలో ఈ సంగతుల గురించి రాయటం కష్టం. అది ఈ రచయిత అనాయాసంగా చేసారనిపిస్తుంది.

నిజానికి ఇది తాత్త్విక నవల కాదు, తత్త్వ శాస్త్రం గురించి మాట్లాడే నవల మాత్రమే. కానీ ఆ మాట్లాడటం తెలుగులో ఒక్క స్త్రీ రచయితలు మాత్రమే కాదు, ఏ రచయితా మాట్లాడనంత ఎక్కువ మాట్లాడుతుంది.

గాలి రథం (కథా సంపుటి):


ఈ కథా సంపుటి చదివాక, నవలా మాధ్యమంతో పోలిస్తే కథా మాధ్యమంలోనే వసుంధరాదేవి సౌకర్యవంతంగా కుదురుకోగలరేమో అనిపించింది. ఆవిడ మనసులో బాగా నలిగిన సన్నిహితమైన ఇతివృత్తాలకు ఈ కథాసంపుటి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుందనిపించింది. ఈ కథాసంపుటిలో (బహుశా వసుంధరాదేవి మొత్తం రచనా సంచయంలో) మృత్యువు ప్రధాన ఇతివృత్తం. మృత్యువు జీవితానికి చాలా దగ్గరగా సమాంతరంగా పొంచి ఉండటమన్న విషయాన్ని ఆమె కథల్లోని పాత్రలు జీర్ణించుకోలేవు. (ఈ పొంచి ఉండటాన్ని నిరూపించటానికన్నట్టు ఆమె తన కథల్లో చావుని ఎప్పుడు మన ముందుకు తెచ్చినా మనల్ని ఏ మాత్రం ప్రిపేర్ చేయని కొన్ని అమాయకమైన వాక్యాల తర్వాత ఆకస్మికంగా క్రూరంగా ముందుకు తెస్తుంది.) ఈ సంపుటిలోని తొమ్మిది కథల్లోనూ ఐదు కథల్లో మృత్యువుదే ప్రధాన పాత్ర. వీటిల్లో ఈ సంపుటికి తలమానికమైన కథ “పెంజీకటికవ్వల”.

ఈ కథలో ప్రధాన పాత్ర జయలక్ష్మి. వసుంధరాదేవి కథల్లోని చాలా ప్రధాన పాత్రల్లాగే జయలక్ష్మి అస్తిత్వపు మౌలిక ప్రశ్నల విషయంలో అందరూ సమాధానపడిపోయే రీతిగా అలవోకగా సమాధాన పడలేని పాత్ర. మనలో ప్రతీ ఒక్కరికీ చావు just around the corner ఉందని తెలుసు గానీ, మనస్ఫూర్తిగా నమ్మం. మరపుతో బతికేస్తాం. ఇలా అందరూ చాలా సహజంగా అంగీకరించేసే విషయాల్ని జయలక్ష్మి అంగీకరించ లేకపోతుంది. In that sense, she is a neurotic genius among healthy mediocrities (ఆమె భర్తను ఇలాంటి మీడియోక్రటీకి ముఖ్యమైన ఉదాహరణగా చెప్పుకోవచ్చు.) ఆమెకు రాన్రానూ మృత్యువు పెద్ద ప్రశ్నయి కూచుంటుంది. కథ మొదలవటానికి ఏడాది క్రితం, తడిసిన బట్టల తీగ వల్ల ఆమె విద్యుద్ఘాతానికి గురవుతుంది. అప్పటి నుంచీ ఆమెలో “చావు, బ్రతుక్కి ఇంత దగ్గర్లో ఉందేమిటి?” అన్న కంగారు మొదలవుతుంది. ఆ దగ్గరితనాన్ని ఇంకా కొట్టిచ్చినట్టు కట్టెదుట ఉంచే సంఘటనలు కొన్ని ఎదురవుతాయి. చిన్నపుడు తాతయ్య చివరి క్షణాల్లో తన కోసం విమానం వచ్చిందంటూ చనిపోవటం, సర్కస్‌కి వెళ్తే అక్కడ ఒక పసి పాప చేసే ప్రమాదకరమైన ఫీట్లకు చప్పట్లు కొట్టని మనుషుల క్రూరత్వం, పక్కింటి స్కూలు కెళ్ళే పాప అసంబద్ధంగా చనిపోవటంలో ఒంటరితనం, కాన్సర్ ఆసుపత్రిలో ఉన్న బంధువుని సందర్శించటానికి వెళ్లినపుడు అక్కడ ఎల్లెడలా వ్యాపించి ఉన్న చావు స్వరూపం, చిన్నపుడు ఒక చనిపోతున్న బల్లి చావుని ఎదుర్కోవటంలో ప్రదర్శించిన భావరహిత గాంభీర్యం… ఇలా వర్తమాన సంఘటన కొన్నీ, గత జ్ఞాపకాలు కొన్నీ ఆమెపై విపరీతమైన ప్రభావం చూపిస్తాయి. తన చుట్టూవాళ్ళు చావుని అంత సులభంగా ఎలా అంగీకరిస్తున్నారో అర్థం కాదు. అందరూ, చివరకు చనిపోయేవాళ్లు కూడా, చాలా నమ్మకంగా పుట్టిన వాళ్లకు చావు తప్పదన్న సహజాత స్పృహతో, చావుని సహజ ధర్మంగా అంగీకరించగలుగుతున్నారు. “నేను దేన్నీ నమ్మగల శక్తి లేని దాన్ని. నేను ఎలా వెళ్లేది? ఈ పెంజీకటిలో నాకు రక్షణ, మార్గమూ ఏవి” అని ఆమె తల్లడిల్లుతుంది. చివరకు ఆమెకు కూడా చిన్నపాటి గుండెనొప్పి రావటంతో అది సమస్యను మరింత ముందుకు తెచ్చి నిలబెడుతుంది. “నేను ఇంతవరకూ ఏమీ అనుభవించలేదే. తెలుసుకోలేదే, జీవించలేదే! నేను చచ్చిపోవటం ఏమిటి?” అనుకుంటుంది. “నేను లేకున్నా వీళ్లందరూ యిలాగే బ్రతికుండి, భోంచేసి, తిరుగుతూ, నవ్వుతూ ఉంటారా! […] ఇండ్లూ, వూరూ, భూమీ, ఆకాశం… ఈ ఆకాశం ఇంత స్వచ్ఛంగా, నీలంగా, అనంతంగా వుంటే, దాన్ని చూస్తూ యీ క్రింద నేనుండనా? […] నాకంటే ముంసలివాళ్లు, అప్రయోజకులు, మూర్ఖులు — ఇందరూ వుంటూంటే నేను మాత్రం వుండకుండా పోవాలా?” లాంటి ఆలోచనలు చుట్టుముడతాయి. అసలు ఈ “నేను” ఎవరనే ప్రశ్నా ఎదురవుతుంది.
“నేను అంటే ఈ కనిపించే శరీరం —
కాని నా రక్తం పారుదల నాకు తెలియదు. నా శరీరం పెరుగుదల నాకు తెలియదు. నరాల ద్వారా తెలిసే కొంత విషయం తప్ప నిజానికి ఈ శరీరం నాకు తెలియదు. కొంత అదుపు వున్నా, అది నా ఆజ్ఞకు లోబడి ఉండలేదు. అది నేను ఎలా అవుతాను!” 
“నేను అంటే నా మనసు —
కాని నాకు అనేకమైన ఆలోచనలు నిరంతరం వస్తూనే వుంటాయి. ఎప్పుడు, ఎందుకు, ఎక్కణ్ణించి వస్తున్నవో తెలియదు. అవి తోచాకనే నావి అంటున్నాను. అవి ‘నావి’ ఎలాగౌతాయి?” 
“నా అనుభవాలు —
మరుపు తెరల్లోకి జారి మాయమైపోతున్నాయి.
మిగిలిన వాటిని మిగుల్చుకుంటున్న ‘యిష్టం’ నేనా? అదీ నా చేతిలో లేదే! అనుకుంది.”
మళ్ళీ ఏదన్నా మహాశక్తి ప్రత్యక్షమై తిరిగి జీవించే అవకాశం ఇస్తే అపుడు ఎంతో తెలివితో, ప్రతీ క్షణాన్నీ ఆస్వాదిస్తూ బతుకుతాను అనుకుంటుంది. కానీ అప్పుడు “జీవితాన్ని ఏ క్షణం దగ్గర మార్చి మలుపు తిప్పు”కోవాలో ఆమెకు తోచదు. “ప్రతి క్షణమూ అంతకుముందు గడచిన కాలానికి, ఏర్పడిన మనస్థితికీ వారసత్వం వహించి అనుల్లంఘ్యం అయి కన్పించింది. ఎన్నిమార్లు ఈ అవకాశం వచ్చినా ఈ మనసు యిలాగే ప్రవహిస్తుంది!”

అపుడు అకస్మాత్తుగా కలిగిన ఒక epiphanic moment (స్ఫురణ క్షణం) తర్వాత ఆమె నెమ్మదిగా కోలుకుంటుంది.
“విశ్వమంతా ఒక గొప్ప యంత్రం లాగా కదిలిపోతున్నది. గాలి, నీళ్ళు, వెల్తురు, భూమి, చెట్లు, జంతువులు, మనుష్యులు, ఏడ్పులు, నవ్వులు – అన్నీ కాలంలో నడుస్తూ, తిరుగుతూ, పరుగెత్తుతూ వున్నాయి. అవి నడవ్వలసినట్లు నడుస్తున్నవి; చేయవలసినట్లు చేస్తున్నవి; దేని సహజ ధర్మాన్ని అది నెరవేర్చుకుంటున్నది. అక్కడ ప్రశ్నలు లేవు, సమాధానాలు లేవు. అక్కడ నిండుగా ఎన్నో జీవాలు కదలాడుతున్నై. ఒకే జీవం వెల్లివిరుస్తున్నది! అక్కడ నిండుగా ఎన్నో ఆనందాలు నర్తిస్తున్నై. ఒకే ఆనందం పొర్లిపోతున్నది. ఒకటే అన్నీ, అన్నీ ఒకటే. బ్రతుకు దాన్నుంచీనే పుడుతున్నది. చావు దాన్నుంచీనే పుడుతున్నది. రెండూ ఒకటే. ఏం జరిగినా ఫరవాలేదు!”
ఇలా చావుతో సమాధాన పడుతుంది. అంతేకాదు, మనిషి మనసు స్వతస్సిద్ధంగా ఈ మీమాంసలకూ, అర్థాన్వేషణలకూ జవాబు చూపించగలిగేట్టి ఏర్పడింది కాదని కూడా తెలుసుకుంటుంది.
“మనిషికుండే పరిమితులు, జీవితానికి అర్థం, స్వేచ్ఛ – అన్నీ ద్వంద్వ స్వరూపమైన మనసుకు సంబంధించిన ప్రశ్నలు. అనవసరమైన ఆలోచనలు. కాలం కూడా మనసుకు సంబంధించిందేగాని సత్యం కాదు. మనిషికి ఈ క్షణం అనేది సత్యం; కాలం అనేది ఊహ. కాలం లేదు; అనేకమైన క్షణాలు ఉన్నాయి. ఈ క్షణానికీ మరో క్షణానికీ మధ్యన సంబంధం లేదు. ఆ సంబంధాన్ని కల్పించేది మనస్సే.”
కథ చివర్లో ఈ ఎఫిఫానిక్ మూమెంట్ మరో సంఘటన ద్వారా శాశ్వతం అవుతుంది. ప్రపంచలో వివిధ ప్రాంతాల్ని కళ్ళ ముందుంచే ‘తమాషబంగ్లా’ (బహుశా ఒక బయోస్కోప్ లాంటి సాధనం) వల్లనూ, దాన్ని ఆడించే ఒక ముసలాయన వల్లనూ, ఆమె ఎట్టకేలకు చావుతో శాశ్వతంగా సమాధానపడుతుంది. కానీ ఈ సమాధానపడటం కథకు అవసరమైన (రచయితకు అవసరంగా తోచిన) ఒక ముగింపు మాత్రమేనేమో అనిపిస్తుంది. ఎందుకంటే, దీంతో పోలిస్తే జయలక్ష్మి ప్రశ్నలే లోతుగా, తిరుగులేనివిగా ఉంటాయి. వసుంధరాదేవి ప్రపంచాలు స్వతహాగా hopeless, doomed ప్రపంచాలు. (ఈ విషయంలో అవి మరో అసామాన్య రచయిత్రి Flannery O’Connor ప్రపంచాల్ని ఛాయామాత్రంగా స్ఫురింపజేస్తాయి.) వీటిలో ప్రమోదాంతాలు ఉన్నాయి గానీ, అవి అత్యవసరంగా హడావుడిగా తెచ్చి చేర్చిన addendum లా మాత్రమే అనిపిస్తాయి.

వసుంధరాదేవి కథల్లో తాత్త్విక నేపథ్యం గల వాటిలో అధికం జీవితానికి అర్థం లేదనే అస్తిత్వవాదపు పునాది నుంచి పుట్టినవి. ఈ కథల్లో అర్థం కనుక్కోవాలన్న అన్వేషణతో సతమతమయ్యే పాత్రలు చివరకు అర్థం వెతకటం కన్నా యథాతథంగా అంగీకరించి ఆనందం పొందటమే ముఖ్యమనే ధోరణిలోకి వస్తాయి. రచయిత ఆభిప్రాయం కూడా ఇదే అనిపిస్తుంది. ఈ సమాధాన పడటాన్ని “పిచ్చి గీతలు” కథలో చైతన్య అనే పాత్ర ఇలా చెప్తాడు: “దేవుడను, జీవాత్మ అను, లేక వూరికే జీవితం అనో, కారణం అనో ఏమైనా అను – ఏ కారణం వలన మనకు ఈ జీవితం కలిగిందో, ఆ కారణం వలననే మనం దాన్ని నిండుగా ఆనందంతో అనుభవించవలసిన అవసరం కూడా కలిగిందని నా నమ్మకం.” సంక్లిష్టమైన తాత్త్వికాంశాల్ని ఇంత అలవోకగా కథల్లో ఇమడ్చగలగటం చూస్తే, వాటి గురించి రచయిత నిజ జీవితంలో ఎంతగా మథన పడి ఉంటారో అనిపిస్తుంది.

రచయిత జయలక్ష్మి పాత్రలాంటి slightly neurotic నేరేటర్స్‌నీ, ప్రొటాగొనిస్ట్స్‌నీ ఎన్నుకుని కథ చెప్తున్నపుడు అందులో బహుశా ఆవిడ తత్త్వమేదో జల్లెడ లేకుండా కలవడం వల్ల కాబోలు కథలకు చిత్రమైన earnestness వచ్చి చేరుతుంది; ప్రతీ వ్యక్తిలోకీ మెట్లు దిగుతూ పోయినపుడు అతని ప్రపంచపు పాతాళాల్లో ఎదురయ్యే అతనికే ప్రత్యేకమైన ఇడియోసింక్రసీస్ లాంటివి ఇలాంటి కథల్లో ఎదురవుతాయి. ఈ సంపుటిలో “పెంజీకటికవ్వల” తో పాటూ, “పండుగ”, “చెరువు దగ్గర”, “బదిలీ” కథలు ఇలాంటివే.

వీటిలో “బదిలీ” మరో మంచి కథ. ఒక్కోసారి చిన్న కారణాలే మనల్ని చెప్పేవి చెప్పకుండా, చేసేవి చేయకుండా పట్టి ఉంచి ఆపేస్తాయి; తర్వాత వాటికే భవిష్యత్తులో తీవ్రమైన ఫలితాలు బయటపడ్డాకా, అప్పుడనిపిస్తుంది, ఇదే ఇంతకుముందు తెలిసుంటే ఎంతకైనా తెగించి ఆ మాట చెప్పటమో, ఆ చేత చేయటమో చేసే వాళ్ళం కదా, పెద్ద లోటునో ప్రమాదాన్నో నివారించుకునేవాళ్ళం కదా అని. కానీ కాలం ఇర్రివర్సిబుల్. “బదిలీ” కథలో ఒక కుటుంబం ఒక ఊరికి బదిలీ అవుతుంది. ఆ ఊర్లో చిత్రంగా కనిపించే ఒక ఇంట్లో ఉండాల్సి వస్తుంది. వారి కుటుంబ పరిస్థితి అంతకంతమూ క్షీణించటం మొదలవుతుంది. రోగాలూ ఇబ్బందులూ మొదలవుతాయి. కానీ ఏదో అదృశ్యశక్తి వాళ్ళని అక్కడ పట్టి ఉంచేసినట్టు, వాళ్ళు ఎంత ప్రయత్నించినా ఆ ఊర్నించి బదిలీ చేయించుకోలేరు, ఆ ఇంటి నుంచి మారలేరు, చివరికి పెద్ద ప్రమాదం ఎదురయ్యేదాకా. This almost Kafkaesque predicament is dealt with a completely Vasundharadevian way.

వసుంధరా దేవి వచనం పల్చటి మజ్జిగలా తేలికగా గొంతు దిగిపోతుంది. అలాగని అలవాటైన పడికట్టు పదబంధాల మీదా, నానిపోయిన వ్యక్తీకరణల మీదా ఆధారపడదు. అరుదైన మెటఫొర్లూ, అపూర్వమైన సిమిలీలూ కూడా అట్టహాసం ప్రదర్శించకుండా చదునై నిరాడంబరంగా తోటి వాక్యాల మధ్య ఒదిగిపోతాయి. ఉదాహరణకు ఈ కొన్ని వాక్యాలు:
— “జీవితం చెయ్యి జారిన చేద తాడులాగా పట్టు లేకుండా జారిపోతున్నది.” 
— “చీకట్లోనికి జారిపోబోతున్న సూర్యుడు మరణాసన్న సమయములోని చావు తెలివి లాంటి నిశితమైన చూపుతో ఇంతవరకూ తాను లక్ష్యం లేకుండా చూసిన ప్రపంచపు నిజ స్వరూపాన్ని చూస్తున్నట్లున్నాడు.” 
— “సామాన్య మానవులు అవినీతి చేతిలో ఆటబొమ్మలై ఆత్మ విశ్వాసం కోల్పోయి బియ్యం మూటలోని తుట్టపురుగుల్లాగ దొంగ బతుకులు బతికేస్తున్నారు.”
“Show, don’t tell!” అనే పాశ్చాత్య రచనా సూత్రానికి, విదేశీయమైంది ఏదైనా సరే దాసోహమనే స్వభావం గల వాళ్ళం గనుక, ఇపుడు అధిక ప్రాముఖ్యత కట్టబెడుతున్నాం కానీ, సంప్రదాయ భారతీయ కథన పద్ధతుల్ని పరిశీలిస్తే, చూపడం కన్నా చెప్పడానికే ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇచ్చినట్టు తెలుస్తుంది. వసుంధరాదేవి నేరేషన్ కూడా ఈ పద్ధతినే ఎక్కువ అనుసరిస్తుంది. ఆమె కథలన్నీ సన్నివేశ కల్పన మీద కన్నా, narrative exposition మీద ఆధారపడి సాగుతాయి. అలాగని అంతా పైపైనే చెప్పుకుపోయినట్టు అనిపించదు. అవసరమనుకున్న చోటల్లా నేరేషన్‍ను జూమ్-ఇన్ చేసి సన్నివేశాన్ని దగ్గరగా కళ్ళకు కట్టేట్టు చూపించి మళ్ళీ వెనక్కు జూమ్-అవుట్ చేసుకుని సాగిపోతుంది. ఈ పుస్తకానికి ముందుమాట రాసిన మధురాంతకం రాజారాం ఈ కథలు “కథా లక్షణాల నిర్ధిష్ట పరిమితులకు లోబడేవి కావేమోనన్న” అనుమానం వ్యక్తం చేస్తారు. ఇవి లాక్షణికంగా మంచి కథలో కాదో తెలియదు గానీ, మర్చిపోలేకపోవటం అన్న గుణానికి కథా లక్షణాల్లో ఎక్కడన్నా తావుంటే, ఈ సంపుటిలో “పెంజీకటికవ్వల” లాంటి కథలు మంచి కథలే కాదు, గొప్ప కథలు.

*

(పుస్తకం.నెట్‌లో రెండు భాగాలుగా ప్రచురితం: ఒకటి, రెండు)

May 2, 2013

మరపురాని శిల్ప విన్యాసం: సూర్యుడి ఏడో గుర్రం

హిందీలో అరవయ్యేళ్ల క్రితం (1952) వెలువడిన ఈ పుస్తకం తెలుగులో మూడేళ్ళ క్రితం (2009) వచ్చింది. వంద పేజీలు కూడా లేని ఈ చిన్న పుస్తకం పూర్తి చేయటానికి ఒక పూట కన్నా ఎక్కువ పట్టదు. కానీ చదివిన గుర్తు మాత్రం ఎప్పటికీ పోదు. దానికి కారణం కథ చెప్పటానికి ఎన్నుకున్న శిల్పం. రచయిత ధర్మవీర్ భారతి ఈ శిల్పం “యథార్థంగా పాతశైలే, ఎంత పాతది అంటే ఇప్పటి పాఠకులకు కొంచెము అపరిచితంగా కనబడేటంత పాతది” అని వినమ్రంగా చెప్పుకున్నా, దీని శిల్ప శైలి పంచతంత్రం, అలిఫ్‌లైలా లాంటి కథలను అనుసరించినదని పీఠికలు రాసిన వారంతా తేల్చి చెప్పినా, ఆ శిల్పాన్ని వినియోగించుకున్న తీరు అపూర్వమే అనిపిస్తుంది. అప్పుడే కాదు, బహుశా ఇప్పటి పాఠకులకు కూడా.

ఒకదానితో ఒకటి సంబంధమున్న విడి విడి కథల కదంబం ఇది. ఈ కదంబాన్ని కలిపే దారంలాంటి పాత్ర మాణిక్ ముల్లా. అతనే తన జీవితంతో ఏదో రకంగా ముడివడివున్న ఈ కథలన్నీ చెపుతాడు. కానీ అతను ఈ కథలు చెప్పేది మనకు (పాఠకులకు) కాదు. తోచనపుడు తన గదికి వచ్చిపోయే కుర్రాళ్ళకు. ఈ కుర్రాళ్ళలో ఒకడు ఎదిగాక మాణిక్ ముల్లా చేత చెప్పించుకున్న ఈ కథల్ని, అతని చేత చెప్పించుకున్న సన్నివేశాల్తో సహా మనకు నేరేట్ చేస్తాడు.

కథలన్నీ మాణిక్ ముల్లాతో ముడిపడినట్టే, ప్రేమతో కూడా ముడిపడి ఉంటాయి. అవన్నీ మాణిక్ ముల్లా జీవితంలోని ప్రేమకథలే. కథలు వేరైనా అవన్నీ ఉమ్మడిగా ఒకే కోణాన్ని స్పృశిస్తాయి. అప్పటి సాంఘిక చట్రపుటిరుసుల్లో పడి ప్రేమలు ఎలా నలిగిపోయాయో చూపిస్తాయి. తనకు పూర్వీకులూ, సమకాలీనులూ ఐన రచయితలు ప్రేమని చిత్రించిన తీరుతో రచయిత ధర్మవీర్ భారతికి ఉన్న ఇబ్బందిని ఈ ప్రేమకథలు వ్యక్తం చేస్తాయి. పాఠకులు గాల్లో మేడల్లాంటి ప్రేమకథల్ని నమ్మడం మానేసి, సాంఘిక ఆవరణం మధ్య సాగే వాస్తవ జీవితపు ప్రేమకథల్ని నమ్మాలనీ, వాటి సాఫల్యానికి తెగించాలనీ ఆయన సూచించదల్చుకున్నాడనిపిస్తుంది. ఒక చోట మాణిక్ ముల్లా ఇలా అంటాడు:
“ప్రేమ ఆత్మలోతుల్లో నిద్రించిన సౌందర్య సంగీతాన్ని మేల్కొలుపుతుంది. మానవునిలో విచిత్రమైన పవిత్రతనూ, నైతిక నిష్టనూ, వెలుతుర్నీ నింపుతుంది. దీన్ని ఎవ్వరూ నిరాకరించటానికి వీలు లేదు. కానీ… సంప్రదాయాలూ, సాంఘిక పరిస్థితులూ, అసందర్భ బంధనాలూ వగైరాలతో వుక్కిరి బిక్కిరి అవుతున్న మనం సాంఘిక రంగంలో ఆ ప్రేమను సరియైన రూపంలో దర్శించలేకపోతున్నాము. సంఘర్షణ చేయలేక – నిస్సహాయత, పిరికితనమనే బంగారు నీరు పోసి దానిని మెరిసేట్టు చేయడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాము. కల్పనా జగత్తులో మెదలిన భావాలలో స్వప్నాలూ, పూలూ, ఇంద్రధనుస్సులూ ఉంటాయి గాని సాహసం, పురుషార్థం ఉండవు. ఆ స్వప్నాలను యథార్థమైన సాంఘిక జీవితంలోకి దింపాలి. మనం గాలిలో నివసించటం లేదు. సమాజం మధ్య జీవిస్తున్నాము. సాంఘిక జీవితపు పునాదులూ, ఎరువూ లేని ఏ భావనా నిలవలేదు. ఎండిపోతుంది.”
కానీ అప్పటి సాంఘిక చట్రంలో ప్రేమల సాఫల్యానికి ఉన్న అడ్డంకులెన్నో ధర్మవీర్ భారతికి తెలుసు. వాస్తవ జీవితాన్ని అంటి పెట్టుకు సాగాలన్న నిబంధనతో తాను చిత్రించిన ఈ ప్రేమకథలు, అదే కారణం వల్ల నిజమైన ప్రేమను సంపూర్ణంగా స్పృశించలేకపోయాయనీ ఆయనకు తెలుసు. అందుకే చివరికి, తాను చెప్పిన ఈ కథల పట్ల మాణిక్ ముల్లా అభిప్రాయాన్ని నేరేటర్ చేత ఇలా వ్యక్తం చేయిస్తాడు:
“ఇవి ప్రేమ కథలే అయినా మాణిక్ ముల్లా మాటల ప్రకారం ఇవి ‘నేతి నేతి’ కథలు. ఉపనిషత్తుల్లో బ్రహ్మను గురించి నేతి నేతి అన్నట్లుగా – ఇది ప్రేమ కాదు ఇది ప్రేమ కాదు అని ప్రేమను గురించి వ్యాఖ్యానిస్తూ జీవితంలో ప్రేమకు గల నిజమైన స్థానాన్ని నిరూపించడమే ఈ కథల ఉద్దేశ్యం.”
ఇవి యాభైలలో కథలు కాబట్టి, అప్పటి సాంఘిక చట్రాలు ఇప్పుడు కాస్త వదులయ్యాయి కాబట్టి, ఈ ప్రేమ కథలు ఇప్పుడు కాస్త అవుట్ డేటెడ్‌గా కనిపించవచ్చు. కానీ వాటిని చెప్పటానికి రచయిత ఎన్నుకున్న శిల్పం మాత్రం పాఠకుల్ని అమితంగా ఆకట్టుకుంటుంది. రచయిత శైలిలో ఆకట్టుకునే మరో అంశం ఆయన వ్యంగ్యం. అది కూడా బండగా కాక, పాఠకుల తెలివిపై రచయితకున్న నమ్మకానికి అద్దం పడుతున్నట్టు సున్నితంగా, సునిశితంగా ఉంటుంది. వ్యంగ్యం ప్రతిభావంతమైన రచయిత చేతుల్లో పడినపుడు ఎంత సూటిగా తాకుతుందన్న దానికి ఇందులో “గుర్రపు నాడం” కథ మంచి ఉదాహరణ.

ధర్మవీర్ భారతి తన ఇరవైల యుక్త వయస్సులో రాసిన నవల ఇది. రచయితలు ఇంకా తన పనిముట్టు పదును పెట్టుకునే వయస్సులో రాసింది కాబట్టి కాబోలు, అడపాదడపా ఆ పనిముట్టు మీదనే వ్యాఖ్యానాలు చోటు చేసుకున్నాయి. అంటే కథలు ఎలా ఉండాలి, కథల శైలి ఎలా ఉంటే బాగుంటుంది లాంటి చర్చలు కూడా అడపాదడపా పాత్రల మధ్య చోటు చేసుకున్నాయి. ఇలాంటి వాటికి చోటివ్వగల శిల్పం గనుక అవి ఎక్కడా అసందర్భం అనిపించకుండా అమిరాయి.

హిందీలో మొదటి మోడర్నిస్టు నవలగా దీన్ని పరిగణిస్తారట. శ్యాంబెనగల్ దర్శకత్వంలో “సూరజ్ కా సాత్వా ఘోడా” పేరిట సినిమాగా కూడా వచ్చింది. ఆయన దీనికి ముందు మాట రాశారు కూడా.

సూర్యుడి ఏడో గుర్రం
హిందీ మూలం: ధర్మవీర్ భారతి;
తెలుగు అనువాదం: వేమూరి ఆంజనేయశర్మ
ధర: రూ. 50/-; ప్రచురణ కర్తల చిరునామా: హైదరాబాద్ బుక్ ట్రస్టు, ప్లాట్ నెం. 85, బాలాజీ నగర్, గుడిమల్కాపూర్, హైదరాబాద్ – 500 067, ఫోన్ – 23521849
*
(పుస్తకం.నెట్‌లో ప్రచురితం)

April 27, 2013

కాశీకి పోయాడు వేంకటశాస్త్రి…

ఒకప్పుడు ఈఫిల్ టవరూ, ఈజిప్టు పిరమిడ్లూ మొదలైన ప్రపంచ వింతలు పుస్తకాల్లో ఛాయాచిత్రాలుగా మాత్రమే చూట్టానికి దొరికేవి. ఖండాలూ, దేశాలూ పాఠ్యపుస్తకాల్లో రేఖాచిత్రాలుగా మాత్రమే ఊహకందేవి. కనీసం సామాన్యులకు. ఇప్పుడలా కాదు. గూగుల్ వాడి మాప్స్‌లోకి వెళితే ఖండాలూ, దేశాలనన్నింటినీ ఏరియల్ వ్యూలో మనకు తోచినంత ఎత్తు నుంచి చూడవచ్చు. వెండితెర మీద నాయికా నాయకులతో పాటూ మనమూ ఈఫిల్ టవరెక్కిన అనుభూతి పొందవచ్చు. యూట్యూబ్‌లోకి వెళ్ళి పేరు కొట్టడం తరువాయి ఈజిప్టు పిరమిడ్లు కళ్ళ ముందు నిలుస్తాయి. కానీ ఎంతమంది అలా ఒక్కసారైనా చూసి ఉంటారు? అద్భుతాలు అందుబాటులోకి వస్తున్నాయి. కానీ చిత్రంగా… వాటికి ఒకప్పుడున్న మంత్రముగ్ధత్వం కనుమరుగవుతోంది.

ఒకప్పటి దూరాలు ఇప్పుడు లెక్కలోకి రావు. పెరిగిన జీవన ప్రమాణాల పుణ్యాన అనండి, ప్రయాణ సౌకర్యాల పుణ్యాన అనండి; చిన్నపుడు ఎక్కడో చదివి, ఏదో విని, ఊహల్లో మాత్రమే నిర్మించుకున్న ప్రదేశాలన్నింటినీ ఇప్పుడు పెద్ద ప్రయాస లేకుండానే చూసొచ్చే అవకాశం ఉంది. కానీ ఇప్పటికీ చాలామంది ఏదో పనుంటే తప్ప ప్రయాణం చేయరు. బహుశా దూరాలు దూరాలుగా ఉన్నపుడే ప్రదేశాల పట్లా, వాటి వైపు ప్రయాణాల పట్లా ఆకర్షణ మిగిలి ఉంటుందేమో. అలనాటి తరాలకు అది ఉంది.

కాశీకి వెళ్ళినవాడూ కాటికి వెళ్ళినవాడూ ఒకటే అని సామెత. ఒకప్పుడు కాశీ మనకు అంత దూరమన్నమాట. తిరుపతి కవుల్లో చెళ్లపిళ్ల వేంకటశాస్త్రి తాను చేసిన కాశీయాత్ర గురించి రాసుకున్న పుస్తకమిది. నిజానికి రచనా నిర్మాణాన్ని బట్టి చూస్తే ఆయన కాశీయాత్ర గురించి పుస్తకం రాయాలనుకోలేదని అర్థమవుతుంది. ఆయన ఒక వ్యాసం రాయదల్చుకున్నారు. ‘కాశీయాత్ర’ అనే ఈ రచన పెద్ద వ్యాసం మాత్రమే. కానీ పుస్తక కర్తలు దానితో పాటు చెళ్ళపిళ్ళ వారి ఆయన ప్రసిద్ధ గ్రంథం “కథలు గాథలు” (ఎమెస్కో ద్వారా రెండు సంపుటాల్లో లభ్యం)లో లేని మరికొన్ని వ్యాసాల్ని చేర్చి ఒక పుస్తకం అయ్యేంత విషయం సమకూర్చారు.

ఆయన 1890లో తన పంతొమ్మిదేళ్ళ వయస్సులో ఈ యాత్ర చేశారు. ఈ యాత్రకి ఆయన చెప్పుకున్న కారణాలు:

1. కాశీ వెళ్ళీ అక్కడ పండితుల దగ్గర సంస్కృత వ్యాకరణం నేర్చుకోవాలన్న కోరిక ఆయనకు ఎప్పట్నించో ఉంది.

2. అప్పట్లో ఇక్కడ విద్యార్థులకు నిషిద్ధమైన, పైపెచ్చు చాలా ఖరీదైన తాంబూలం కాశీ సత్రాల్లో విరివిగా లభించేది. అది చెళ్ళపిళ్ళ వారికి ఎలాగో అలవాటయింది. కాశీలో అయితే లోటు ఉండదు కదాని.

3. పెళ్ళిళ్ళల్లో వరుడు కాశీయాత్రకి బయల్దేరతాననడం, వధువు తరుపు బంధువులు గడ్డం కింద బెల్లం పెట్టి వద్దని బతిమాలటం సంప్రదాయం ఒకటి ఉంది. ఎలాగూ అది ఉంది కదా, పెళ్ళయ్యాక అలా ఒకసారి వెళ్ళినట్టు ఉంటుందని. (పెళ్ళయిన కొన్ని రోజులకే ఆయన కాశీ బయల్దేరారు.)

అప్పట్లో కాశీయాత్ర అంటే ఎంత పెద్ద తతంగమో ఈ పుస్తకంలో తెలుస్తుంది. ఇప్పుడు కనపడటం లేదు గానీ, మొన్నామధ్య వరకూ కూడా అమెరికా నుంచి ఎవరైనా బంధువులు తిరిగి వస్తుంటే, ఒక విమానం బొమ్మేసి “స్వదేశాగమన శుభాకాంక్షలు” పేరుతో పత్రికల్లో ప్రకటనలు ఇచ్చేవారు. మరి అప్పట్లో కాశీ వెళ్ళినవాళ్ళు తిరిగి ఊరు చేరితే బంధువులంతా ఏకంగా భాజాబజంత్రీలతో స్వాగతమిచ్చి ఇంటికి తీసుకెళ్ళేవారట. దీన్ని బట్టి ఇప్పుడు అమెరికా కన్నా, అప్పుడు కాశీ ఎక్కువ దూరమన్నమాట.

అష్టావధానాలు చేసుకుంటూ, చిత్ర కవిత్వాలు చెపుతూ డబ్బులు కూడవేసుకుని కాశీకి వెళ్ళారు చెళ్ళపిళ్ళ. వెళ్ళినపుడు రైలు ప్రయాణంలో వెళ్ళటంతో ఆ అనుభవాలు పెద్దగా రాసుకోలేదు గానీ, వచ్చేటప్పటి అనుభవాల్ని విస్తారంగా రాశారు. కాశీయాత్ర “గ్రంథాన్ని” ఆశించి వచ్చేవారిని ఇది నిరాశపరచవచ్చు; కానీ కాశీయాత్ర “వ్యాసాన్ని” మాత్రమే ఆశించి చదివితే నచ్చుతుంది. సంపాదకులు విలువైన పాదసూచిలు, అవసరమైన ఫొటోలూ జత చేశారు.

ఇందులో కాశీయాత్రతో పాటూ అనుబంధంగా మరో నాలుగు వ్యాసాలు ఇచ్చారు. అందులో రెండు (‘శృంగారవర్ణనము’, ‘శతావధానము’) తిరుపతి వేంకటకవులు అన్న సంతకంతో వచ్చినవి, గ్రాంథికంలో ఉన్నాయి. మరి రెండు (‘సిగ్గూ – బిడియమూ’, ‘మా విద్యార్థి దశ – నాటి కవిత్వం’) చెళ్ళపిళ్ళ పేరు మీద వచ్చినవి, వ్యావహారికంలో ఉన్నాయి. ఈ చివరి రెండు వ్యాసాలు ఒక్కోసారి అసలు కన్నా కొసరు ముద్దు అనేంతగా అలరిస్తాయి. చెళ్ళపిళ్ళ వారికి కబుర్లు చెప్పటం బాగా వచ్చు. ఊరికే శాఖాచంక్రమణం చేస్తూ పోవడం అలవాటు. లేకపోతే సిగ్గూ బిడియాల మీద పదమూడు పేజీల వ్యాసమా! ‘మా విద్యార్థి దశ – నాటి కవిత్వం’ అన్న వ్యాసం ఆయన పాండిత్య సౌధాలు విడిచి కవిత్వ వనాల వైపు నడిచిన పరిణామదశ గురించి చెపుతుంది. ఈ పుస్తకానికి మకుటాయమానం.

ఈ పుస్తకాన్ని ఆయన “కథలు – గాథలు” కు ప్రవేశికగా భావించవచ్చు. అందులో ఉన్న రుచులు మీ జిహ్వకు నచ్చుతాయో లేదో తెలుసుకోవాలంటే, ఈ పుస్తకాన్ని మచ్చుగా తీసుకోవచ్చు. చెళ్ళపిళ్ళ వచనం బాగుంటుంది. సామెతలు, నుడికారాలు ఎడాపెడా వెదజల్లి ఉంటాయి. వాక్యాల ధోరణి నోటి మాటలు విన్నట్టు ఉంటుంది. శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి గారికి నివాళిగా మల్లాది రామకృష్ణశాస్త్రి రాసిన ఒక వ్యాసం ఇలా మొదలవుతుంది:

“… ఈ శతాబ్దంలో, వచనరచనకు పెట్టినది పేరు… ఒక్క యిద్దరికే…
శ్రీ చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటశాస్త్రిగారూ, శ్రీ శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రిగారూ!
వేంకటశాస్త్రిగారు, కబుర్లలో ఎన్నో కథలు చెప్పారు: సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రిగారు, కథలుగా ఎన్నో కబుర్లు చెప్పారు.
ఇద్దరూ, విన నేర్పున్నవారు:
చెప్పే తీరు వారికే చేతనౌ!
వారి వచనము, తెలుగువారికి, తెలుగు తనానికి నారాయణ కవచము!
వేంకటశాస్త్రిగారి వచనము చదవకపోతే, తెలుగువారికి తెలుగు రాదు!
శ్రీపాదవారి కథలు వినివుండకపోతే – తెలుగుల ఉనికి అయోమయం!”

(చెళ్ళపిళ్ళను గురించి రాయటానికి పూనుకుని చెళ్ళపిళ్ళను పొగిడారంటే సంశయించవచ్చు. కానీ శ్రీపాదను గురించి రాయటానికి పూనుకుని చెళ్ళపిళ్ళను పొగిడారంటే మాత్రం, నమ్మాలి.)

పుస్తకానికి మూడు ముందు మాటలున్నాయి. ఒకటి సంపాదకుడు రాసిందీ, రెండోది రచయిత శ్రీరమణ రాసిందీ, మూడోది విశ్వనాథ తన గురువైన చెళ్ళపిళ్ళ గురించి ఎపుడో తన అసంపూర్ణ ఆత్మకథలో రాసుకున్నదీను. ఇవన్నీ కలిసి చెళ్ళపిళ్ళ మూర్తిమత్వాన్ని మనోఫలకంపై అచ్చువేస్తాయి. ముఖ్యంగా విశ్వనాథ ముందుమాట కాని ముందుమాట బాగుంది. పుస్తకం ముద్రణ బాగుంది. ముఖచిత్రమూ, వెనుక అట్టా ముచ్చటగా ఉన్నాయి.

మనకు చరిత్రకారులు లేని లోటు అప్పటికీ ఇప్పటికీ ఉంది. గతకాలం ఒక క్రమపద్ధతిలో నమోదు కాని ఆ లోటును ప్రస్తుతం ఇలాంటి స్వీయచరిత్రలే తీరుస్తున్నాయి. కానీ పాక్షికంగానే. రెండు తరాల వెనుక తెలుగులో స్వీయచరిత్రలన్నీ దాదాపు బ్రాహ్మణులవే. బ్రాహ్మణ జీవితాల్ని దాదాపు అన్ని కోణాల్నించీ సమగ్రంగా పట్టి చూపిస్తున్న స్వీయచరిత్రలు బానే లభ్యమవుతున్నాయి (శ్రీపాద ‘అనుభవాలూ జ్ఞాపకాలూను’, దువ్వూరి స్వీయచరిత్ర, ఆదిభట్ల ‘నా యెరుక’ ఇత్యాది). కానీ మరి మిగతా కులాల జీవిత చిత్రాల మాటేమిటి? క్షత్రియులు, కోమట్లూ, మాలలూ, మాదిగలూ… వీరందరూ ఎలా బతికారు? ఎలా తెలిసేది? కానీ గుడ్డిలో మెల్లగా ఇవైనా లభ్యమవుతున్నందుకూ, వీరి జీవితాల నేపథ్యంలో ప్రస్తావనామాత్రంగానైనా మిగతా వర్గాల వారి సంగతులు తెలుస్తున్నందుకూ సంతోషించాలి.

కాశీయాత్ర (మరికొన్ని రచనలు)
రచన: చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటశాస్త్రిసంపాదకుడు: మోదుగుల రవికృష్ణప్రచురణ తేదీ: 24 డిసెంబరు 2012ధర: రూ. 100/-;

*

(పుస్తకం.నెట్‌లో ప్రచురితం)